سنجش شاخص کالبدی- ‌محیطی تاب آوری در بافت های شهری تهران (مطالعه موردی محلات تجریش، جنت‌آباد شمالی و فردوسی شهر تهران) در راستای ارائه مدلی بومی برای تاب‌آوری کلان‌شهرهای ایران

نوع مقاله: مقاله علمی -پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران

2 گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران

3 گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد سمنان، دانشگاه آزاداسلامی، سمنان، ایران

چکیده

تاب­آوری شهری موضوعی کلان است که مؤلفه‌های مختلفی در چارچوب آن گنجانده می­شود که یکی از این مؤلفه‌ها شاخص کالبدی- محیطی است. شاخص کالبدی محیطی ناب آوری شهری بیشتر زیرساخت‌های حیاتی شهر را در بر می‌گیرد. از طرفی در میان شاخص‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی و... تاب‌آوری این شاخص از اهمیت بیشتری در مواجه با بحران­ها برخوردار است. هدف این مقاله سنجش شاخص کالبدی- ‌محیطی تاب­آوری در بافت­های شهری­ تهران با تأکید بر محلات تجریش، جنت‌آباد شمالی و فردوسی است. سؤال اصلی مقاله این است که وضعیت محلات مورد مطالعه در این مقاله ازنظر شاخص‌های کالبدی- ‌محیطی اثرگذار در تاب­آوری بافت­های شهری­ چگونه است؟ روش مورد استفاده در این مقاله توصیفی- تحلیلی است که دران سعی خواهد شد با استفاده از واقعیات موجود در کتاب‌ها و مطالعات صورت گرفته و مشاهدات میدانی به تحلیل و تبیین موضوع مورد بررسی پژوهش پرداخته شود. نتایج این مقاله نشان می‌دهد که اولاً شهر تهران از لحاظ تاب‌آوری با بحران مواجهه است و دغدغه بسیاری از مدیران کلان و خرد شهر تهران کم کردن از شدت و درجه این وضعیت بحرانی تاب‌آوری این شهر است و ثانیاً این که از بعد کالبدی محیطی وضعیت تاب‌آوری شهر تهران به مراتب بغرنج‌تر می­نماید. زیرساخت‌های آسیب‌پذیر، شامل خانه‌های کم‌دوام که مخصوصاً به یک حادثه فاجعه‌بار حساس هستند. نتایج این مقاله گویای این واقعیت است که شهر تهران و محلات مورد بررسی از لحاظ متغیرهای کالبدی مهم مانند مقدار شریان‌های اصلی برای تخلیه‌های پیش از حادثه و تأمین مواد حیاتی پس از سوانح و همچنین سیستم‌های فیزیکی نظیر تعداد خطوط لوله، جاده‌ها و زیرساخت‌های حیاتی و بحرانی، شبکه حمل‌ونقل، کاربری زمین، نوع مسکن (ویلایی- آپارتمانی)، جنس مصالح، مقاومت بنا، کیفیت و قدمت بنا، مالکیت، نوع ساخت و ساز، ارتفاع ساختمان‌ها، فضای باز ساختمان محل سکونت، فضای سبز، تراکم محیط ساخته شده، نوع مسکن، پتانسیل دسترسی/تخلیه، ویژگی‌های جغرافیایی (خصوصیات ژئوتکنیک، شیب)، شدت و تکرار مخاطرات، شناسایی مکان‌های امن، شناسایی گسل‌ها، دور شدن از مناطق آسیب‌پذیر، نزدیک بودن به نواحی تاب‌آوری بسیار ضعیفی دارد.
 

کلیدواژه‌ها


ابراهیم‌زاده، عیسی و میرنجف موسوی و علی باقری کشکولی (1395)، بررسی میزان تأثیرگذاری جابجایی برخی از کارکردهای شهر تهران در ساماندهی وضعیت پایتخت در ایران، فصلنامه ژئوپلیتیک، شماره 41.

احـمد معظم­، احمد و مهدی کوهستانی و محمد رضا شیخ کاظم برزگری (١٣٩٣)، مدیریت بافت‌های فرسوده با رویکـرد تاب‌آوری شـهر، پنـجمین کنفرانس بین المللی مدیریت جامع بحران‌های‌ طبیعی‌، صص ٩٣٧-٩٣٣.

استوار ایزدخواه­، یاسمین (١٣٩١)، مفاهیم و مـدل­هـای تاب‌آوری در سـوانح طبیعـی، فصـلنامـه دانـش پیشـگیری و مدیریت بحران، دوره دوم، شماره دوم، صص ١٤٥-١٥٣‌.

اسکندری‌، مـحمدامین و اسـماعیل شـعیه‌ و کیـومرث حبیبی (١٣٩٣)، مـدل ارزیـابی تاب‌آوری مراکـز درمانی در برابر زلزله. پنجمین کنفرانس‌ بین المللی مـدیریت جــامع بحران‌های طبیعـی، ص 1117.

بدری سید علی، لسبویی مهدی، عسگری علی، قدیری معصوم مجتبی، سلمانی محمد (١٣٩٢)، نقش مدیریت محلی در ارتقای تاب‌آوری مکانی در برابر بلایای طبیعی با تأکید بر سیلاب مطالعه‌ی موردی: دو حوضه‌ی چشمه کیله­ی شهرستان تنکابن و سردآبرود کلاردشت، دو فصلنامه‌ی مدیریت بحران، شماره سوم.

حمدی، کریم و شهرام امیرانتخابی (1389)، کلان شهر تهران بزرگ و چالش‌های مدیریت شهری، فصلنامه جغرافیایی سرزمین، شماره 26.

حمزه‌­ئی‌ طهرانی‌، مهشید‌ و سید عبدالله سجادی‌ جاغرق و افـسانه زمـانی مقدم (1395)، شناسایی و اولویت‌بندی عـوامل مؤثر بر تاب‌آوری سازمانی در مواجهه با بحران در میان بیمارستان‌های رشت، دومین اجلاس بین‌المللی‌ پارادایم‌های نوین مدیریت، نوآوری و کارآفرینی، صص 136-121.

خرازی، سیده سارا (۱۳۹۳)، بررسی ارتباط تاب‌آوری با بهزیستی‌ روان‌شناختی‌ و کیفیت زندگی، اولین کنفرانس ملی روانـشناسی‌ و عـلوم‌ تربیتی‌، شادگان‌، دانشگاه‌ آزاد اسلامی واحـد‌ شـادگان‌، صص 96-82.

خلعتبری، جواد و صونا بهاری (1389)­، ارتباط بین تاب‌آوری و رضایت از زندگی، نشریه‌ روانشناسی‌ تربیتی‌، دوره 1، شماره 2، صص 94-83

خلعتبری، محمد رضا (1387)، تحلیلی بر نتایج اولین فصل کاوش محوطه باستانی تول گیلان، فصلنامه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره 185

داداش‌پور، هـاشم و زیـنب عـادلی­(1394)، «سنجش ظرفیت‌های تاب‌آوری‌ در مجموعۀ شهری قزوین». فصلنامه مدیریت بحران. شماره هشتم. صص 84-73.

رجایی، زهرا­(1394)، ارزیابی تاب‌آوری فـضای ‌ ‌شـهر گرگان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه علوم و تحقیقات تهران‌.

رضایی، محمدرضا و مجتبی ‌رفیعیان و سید مجتبی حسینی­(1394)، سنجش و ارزیابی مـیزان تاب‌آوری کالبدی اجتماع‌های شـهری در بـرابر زلزله­(مطالعه موردی: محله‌های شهر تهران)، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره 47، شماره 4، صص 623-609.

رضایی، محمدرضا (1389)، تبیین تاب‌آوری اجتماعات شهری به مـنظور کـاهش اثرات سوانح طبیعی (زلزله)؛ مطالعۀ موردی: کلان‌شهر تهران، رساله دکتری‌ جغرافیا‌ و برنامه‌ریزی شهری به راهنمایی دکتر مجتبی رفیعیان و علی عسگری.

رضـایی‌، مـحمدرضا (1392)، ارزیـابی تاب‌آوری اقتصادی و نهادی جوامع شهری در برابر سوانح طبیعی، مطالعه‌ی موردی: زلزله محله‌های شهر تهران، فصلنامه مـدیریت بحران، شماره سوم، صص 36-25.

رضایی، محمدرضا، رفیعیان، مجتبی، حسینی، سیدمصطفی­(١٣٩٣)، سنجش و ارزیابی میزان تاب‌آوری کالبدی اجتماع‌های شهری در برابر زلزله (مطالعه موردی: محله­های شهر تهران)، پژوهش­های جغرافیای انسانی، دوره ٤٧­، شماره ٤­، زمستان ١٣٩٤.

رفیعیان، مجتبی و محمدرضا رضایی و علی عسگری و اکبر پرهیزگار و سیاوش شـایان (1390)، تـبیین مفهومی تـاب‌‌آوری و شاخص‌سازی آن در مدیریت سوانح‌ اجتماع‌ محور، فصلنامه برنامه‌ریزی و آمایش فضا، دوره 15، شماره 4 (پیاپی 72)، زمستان، صص 41-28.

سلمانی، محمد و نسرین کاظمی‌ ثانی‌ عطالله و سید علی بدری و شریف‌ مطوف­­(1395‌)، شناسایی و تحلیل تأثیر متغیرها و شاخص‌های تاب‌آوری: شواهدی از شمال و شمال شرقی تهران، نشریه تحلیل فضایی مخاطرات، سال سوم. شـماره 2، صـص 22‌-1.

صالحی، اسماعیل و مـحمد تقی آقـابابایی و هاجر سرمدی و محمدرضـا فرزادبهتاش (١٣٩٠)­، بررسـی مـیـزان تاب‌آوری محیطی با‌ اسـتفاده‌ از‌ مـدل شبکه علیت، محیط‌شناسی، سـال‌ ٣٧‌، شـماره پنجاه و نهم، صص ١١٢-٩٩.

صالحی، اسماعیل و محمد تقی آقابابایی و هاجر ­سرمدی­(١٣٩٠)، بررسی میزان تاب‌آوری محیطی با استفاده از مدل شبکه­ی علیت، محیط شناسی، شماره ٩٩ -٥٩.

فرزاد بهتاش، محمدرضا و علی کـی نژاد و محمد‌ تقی‌پیر بابایی و علی عسگری­(1392)، ارزیابی و تحلیل‌ ابـعاد‌ و مؤلفه‌های تاب‌آوری کلان شهر تبریز، نشریه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، دوره 18، شماره 3.

فلاح­، مسعود و محمد مسعود و اسداله نوایی­(١٣٩٣)، نقش طراحـی فضـاهای شــهری انعطـاف پـذیر‌ و تـاب‌ آور در مدیرت بحران، پنجمین کنفرانس بین المللی مدیریت جامع بحران‌های طبیعـی‌.

فلاحی، علیرضا و تارا حلالی (1392)، بازسازی تـاب‌آور ‌ ‌از دیـدگاه‌ طراحی‌ شهری، پس از زلزله‌ 1382‌ بم، نشریه هنرهای زیبا معماری و شهرسازی، دوره 18، شماره 3، صص 16-5.

قنبری، ابوالفضل و محمدعلی سالکی ملکی و معصومه قاسمی­(١٣٩٥)، ارزیابی میزان آسیب‌پذیری شبکه‌ معابر‌ شـهری‌ در برابر زمین لرزه (نمونه موردی: شهرک باغمیشه تبریز)، مجله جغرافیا و مخاطرات‌ محیطی‌، ســال ٥، شــماره ١٨.

کـاظمیان، غـلامرضا و هـانیه باقری و مرضیه شجاعی (۱۳۹۳)، بررسی میزان حمایت از مفهوم تاب‌آوری شهری در قوانین شهری‌ ایران‌، اولین کنفرانس مـلی شهرسازی، مدیریت شهری و توسعه پایدار، تهران، موسسه ایرانیان، انجمن معماری ایران، صص 127-113

لطـیفی، غلامرضا (1389)، مدیریت شهری، تـهران، نـشر علم، چاپ اول

معصومی، لیلا‌(1394‌)، تأثیر سبک‌ زندگی بر انعطاف‌پذیری شهری (مطالعه تطبیقی: مناطق 1 و 19 شهر تهران)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری‌، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی تهران: به راهـنمایی دکتر زهره‌ فنی‌ و مشاوره‌ دکتر کوزه‌گر.

نوروزی، اکرم (1395)، تبیین و تحلیل متغیرهای تاب‌آوری بر اساس بومی سازی داده‌ها ‌‌در‌ مناطق کلان‌شهری مطالعه موردی منطقه 12 شهرداری تهران، رساله دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی‌ شهری‌ بـه‌ راهـنمایی دکتر رحیم سرور و مشاوره دکتر مسعود مهدوی حاجیلوئی، دانشگاه علوم و تحقیقات تهران.

https://wiki--travel.com

http://dl.hom.ir

ttps://monitoreconomy.ir