جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

تحلیل جایگاه دیپلماسی آموزشی جمهوری اسلامی ایران در اشاعه الگوهای هویتی

نوع مقاله : مقاله های برگرفته از رساله و پایان نامه

نویسندگان
پاکدل مقدم 1
حبیب اله ابوالحسن شیرازی 2
شیوا جلال پور 3
1 گروه روابط بین الملل، واحد بین المللی اروند، دانشگاه آزاد اسلامی، آبادان، ایران
2 گروه روابط بین‌الملل، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 گروه علوم سیاسی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی ، اهواز، ایران.
10.22034/jgeoq.2026.580234.4428
چکیده
دیپلماسی آموزشی به‌عنوان یکی از ابعاد نوین دیپلماسی عمومی، در سال‌های اخیر به ابزاری اثرگذار در پیشبرد منافع ملی و بازنمایی هویت دولت‌ها در نظام بین‌الملل تبدیل شده است. جمهوری اسلامی ایران نیز با اتکا به ظرفیت‌های فرهنگی، تمدنی، دینی و علمی خود، از این ابزار در جهت تقویت نفوذ نرم و اشاعه الگوهای هویتی بهره گرفته است. بر این اساس، سؤال اصلی پژوهش آن است که دیپلماسی آموزشی جمهوری اسلامی ایران چه جایگاهی در فرآیند اشاعه و نهادینه‌سازی الگوهای هویتی در عرصه بین‌المللی دارد و از چه سازوکارهایی این هدف را دنبال می‌کند؟ در پاسخ، فرضیه پژوهش بیان می‌دارد که دیپلماسی آموزشی جمهوری اسلامی ایران، از طریق بهره‌گیری هدفمند از ابزارهایی همچون جذب دانشجویان خارجی، اعطای بورسیه‌های تحصیلی، توسعه فعالیت‌های دانشگاهی برون‌مرزی و ترویج زبان و فرهنگ فارسی ـ اسلامی، قادر است به بازتولید و تثبیت الگوهای هویتی و تقویت نفوذ نرم کشور در سطوح منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای یاری رساند؛ هرچند میزان تحقق این امر به وجود راهبردی منسجم و هماهنگی نهادی وابسته است. چارچوب نظری پژوهش مبتنی بر نظریه قدرت نرم جوزف نای و رهیافت سازه‌انگاری در روابط بین‌الملل است که بر نقش هویت، گفتمان و جاذبه فرهنگی در رفتار بازیگران بین‌المللی تأکید دارند. یافته‌ها نشان می‌دهد که دیپلماسی آموزشی ایران از ظرفیت قابل‌توجهی برای انتقال معنا و ارزش‌های هویتی برخوردار است، اما چالش‌هایی نظیر ناهماهنگی نهادی، محدودیت‌های ساختاری و فشارهای سیاسی بین‌المللی، کارآمدی آن را با محدودیت‌هایی مواجه ساخته است.
کلیدواژه‌ها
دیپلماسی آموزشی
الگوهای هویتی
قدرت نرم
سازه‌انگاری
جمهوری اسلامی ایران

عنوان مقاله English

An Analysis of the Role of the Islamic Republic of Iran's Educational Diplomacy in Promoting Identity Models

نویسندگان English

Pakdel Moghadam 1
Habibollah Abolhassan Shirazi 2
Shiva Jalalpour 3
1 Department of International Relations, Arv.C., Islamic Azad University, Abadan, Iran
2 Department of International Relations, CT.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran
3 ,Department of Political Science , Ahv.C. , Islamic Azad University , Ahvaz, Iran.
چکیده English

Educational diplomacy, as a modern dimension of public diplomacy, has emerged in recent years as an effective tool for advancing national interests and representing state identities within the international system. Relying on its cultural, civilizational, religious, and scientific capacities, the Islamic Republic of Iran has utilized this instrument to strengthen its soft power and disseminate its identity patterns. Accordingly, the central research question is: What position does the educational diplomacy of the Islamic Republic of Iran hold in the process of disseminating and institutionalizing identity patterns in the international arena, and through what mechanisms does it pursue this objective?In response, the research hypothesis posits that through the purposeful utilization of tools such as attracting international students, granting scholarships, developing overseas academic activities, and promoting the Persian-Islamic language and culture, Iran's educational diplomacy is capable of contributing to the reproduction and consolidation of identity patterns and strengthening the country's soft power at regional and trans-regional levels. However, the realization of this goal remains contingent upon a coherent strategy and institutional coordination.The theoretical framework of this research is based on Joseph Nye’s Soft Power theory and the Constructivist approach in international relations, which emphasize the role of identity, discourse, and cultural attraction in the behavior of international actors. The findings indicate that Iran’s educational diplomacy possesses significant potential for transmitting identity meanings and values; nonetheless, challenges such as institutional inconsistency, structural limitations, and international political pressures have constrained its efficacy.

کلیدواژه‌ها English

Educational Diplomacy
Identity Patterns
Soft Power
Constructivism
Islamic Republic of Iran
منابع
بنیاد سعدی (۱۴۰۰). گزارش سالانه فعالیت‌های آموزش زبان فارسی در خارج از کشور. تهران.
جعفری، محمدرضا (۱۳۹۴). دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
حسینی، سیدمحمدرضا (۱۳۹۸). دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال (۱۳۹۲). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. تهران: نشر میزان.
زارعان، محمدرضا (۱۳۹۹). «چالش‌های نهادی دیپلماسی عمومی ایران». فصلنامه سیاست خارجی، سال ۳۳، شماره ۲.
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی (۱۳۹۶). دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران. تهران.
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی (۱۴۰۰). گزارش عملکرد فرهنگی ـ آموزشی برون‌مرزی. تهران.
سجادی، سیدمحمدرضا. (۱۳۹۸). «دیپلماسی فرهنگی و نقش آن در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران». فصلنامه سیاست خارجی، سال ۳۲، شماره ۲، صص ۵۹–۸۴.
سلیمی، حسن (۱۳۹۶). دیپلماسی عمومی و قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران. تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
سیدامامی، کاوه. (۱۳۹۵). «قدرت نرم و دیپلماسی فرهنگی در سیاست خارجی». فصلنامه سیاست خارجی، سال ۳۰، شماره ۲، صص ۴۵–۶۸.
شورای عالی انقلاب فرهنگی (۱۳۹۳). نقشه مهندسی فرهنگی کشور. تهران: دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی.
قاسمی، احمد (۱۴۰۰). قدرت نرم و سیاست خارجی ایران. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
کاستلز، مانوئل (۲۰۱۰). قدرت هویت. ترجمه حسن چاووشیان. تهران: نشر نی.
کرمی، جلال. (۱۳۹۷). «دیپلماسی آموزشی و نقش آن در تقویت قدرت نرم دولت‌ها». فصلنامه مطالعات روابط بین‌الملل، سال ۱۰، شماره ۳، صص ۷۵–۹۸.
ملکی، محمدرضا (۱۳۹۵). «نقش دانشگاه‌ها در دیپلماسی علمی ایران». پژوهش‌های روابط بین‌الملل، شماره ۳۶.
ملیسن، یان (۲۰۰۵). دیپلماسی عمومی. لندن: پالگریو مک‌میلان.
نای، جوزف (۲۰۱۱). آینده قدرت. نیویورک: انتشارات امور عمومی.
نای، جوزف اس (1389)، «قدرت نرم، ابزارهای موفقیت در سیاست بین الملل»، ترجمه محسن روحانی و مهدی ذوالفقاری، چاپ چهارم، نشر دانشگاه امام صادق، تهران.
نیک‌سرشت، علی (۱۳۹۸). «نقش آموزش دینی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران». فصلنامه سیاست فرهنگی، سال ۱۱، شماره ۴.
ونت، الکساندر (۱۹۹۹). نظریه اجتماعی سیاست بین‌الملل. کمبریج: انتشارات دانشگاه کمبریج.       
References
Checkel, J. T. (1998). “The Constructivist Turn in International Relations Theory.” World Politics, 50(2), 324–348.
Cull, Nicholas J. (2008). Public Diplomacy: Taxonomies and Histories. The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, 616(1), 31–54.
Finnemore, Martha. (1996). National Interests in International Society. Ithaca: Cornell University Press.
Hayden, Craig (2012). The Rhetoric of Soft Power: Public Diplomacy in Global Contexts. Lanham: Lexington Books.
Hopf, Ted. (2002). Social Construction of International Politics. Ithaca: Cornell University Press.
Melissen, Jan (2005). The New Public Diplomacy: Soft Power in International Relations. New York: Palgrave Macmillan.
Nye, J. S. (2004). Soft Power: The Means to Success in World Politics. New York: PublicAffairs.
Nye, J. S. (2011). The Future of Power. New York: PublicAffairs.
Wendt, Alexander (1999). Social Theory of International Politics. Cambridge: Cambridge University Press.
Castslls, M. (2010). The power of identity (H. Chavoshian, Trans.). Ney Publications. [In Persian]
Cultural Engineering Council of the Country. (2014). The cultural engineering map of the country. Secretariat of the Supreme Council of the Cultural Revolution. [In Persian]
Dehghani Firoozabadi, S. J. (2013). Foreign policy of the Islamic Republic of Iran. Mizan Publishers. [In Persian]
Ghasemi, A. (2021). Soft power and Iranian foreign policy. Imam Sadiq University Press. [In Persian]
Hosseini, S. M. R. (2019). Cultural diplomacy of the Islamic Republic of Iran. Research Institute for Islamic Culture and Thought. [In Persian]
Islamic Culture and Relations Organization. (2017). Cultural diplomacy of the Islamic Republic of Iran. ICRO Publications. [In Persian]
Islamic Culture and Relations Organization. (2021). Report on overseas cultural-educational performance. ICRO Publications. [In Persian]
Jafari, M. R. (2015). Cultural diplomacy of the Islamic Republic of Iran. Institute for Cultural and Social Studies. [In Persian]
Karami, J. (2018). Educational diplomacy and its role in strengthening the soft power of states. Journal of International Relations Studies, 10(3), 75–98. [In Persian]
Maleki, M. R. (2016). The role of universities in Iran's scientific diplomacy. International Relations Research, (36). [In Persian]
Melissen, J. (2005). The new public diplomacy. Palgrave Macmillan.
Nikkhah-Seresht, A. (2019). The role of religious education in the foreign policy of the Islamic Republic of Iran. Journal of Cultural Policy, 11(4). [In Persian]
Nye, J. S. (2010). Soft power: The means to success in world politics (M. Rouhani & M. Zolfaghari, Trans.). Imam Sadiq University Press. (Original work published 2004). [In Persian]
Nye, J. S. (2011). The future of power. PublicAffairs.
Saadi Foundation. (2021). Annual report on Persian language teaching activities abroad. Saadi Foundation Publications. [In Persian]
Sajjadi, S. M. R. (2019). Cultural diplomacy and its role in the foreign policy of the Islamic Republic of Iran. Foreign Policy Quarterly, 32(2), 59–84. [In Persian]
Salimi, H. (2017). Public diplomacy and soft power of the Islamic Republic of Iran. Ministry of Foreign Affairs Publications. [In Persian]
Seyed-Emami, K. (2016). Soft power and cultural diplomacy in foreign policy. Foreign Policy Quarterly, 30(2), 45–68. [In Persian]
Wendt, A. (1999). Social theory of international politics. Cambridge University Press.
Zarean, M. R. (2020). Institutional challenges of Iran's public diplomacy. Foreign Policy Quarterly, 33(2). [In Persian]