جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

بررسی علل تفاوتهای کارکردی ساختار کالبدی محله شریف آباد با محله های داخل حصار شهر اردکان

نوع مقاله : مقاله علمی -پژوهشی کاربردی

نویسنده
رضا ملاحسینی اردکانی
مرکز مطالعات جغرافیا، دانشکده پیامبر اعظم(ص)، دانشگاه جامع امام حسین(ع)
10.22034/jgeoq.2024.408317.4054
چکیده
شهر ایرانی – اسلامی تداعی کننده الگوی خاصی از شهرسازی است که عناصر کالبدی آن در قالب چهار دسته کلی عناصر اعتقادی، اقتصادی، دفاعی و خدماتی وجود داشته و یکی از مهمترین شاخصه های آن وجود محله های شهری است. محله از اجزای اصلی و فرعی تشکیل شده و عوامل فضایی، فرهنگی و اقتصادی در آن تأثیرگذار است و هر چند امروزه دیگر به اهمیت و اعتبار گذشته نیست، اما با توجه به هسته های کهن باقیمانده از محلات قدیمی، همچنان در برخی از مناطق به هویت بخشی خود ادامه می دهد. شهر اردکان یکی از قدیمی ترین شهرهای استان یزد است که از این الگوی شهرسازی تبعیت نموده و به واسطه داشتن الگوی رشد تک کانونی، محله های آن داخل حصار شهر شکل گرفته و این باعث شده تا محله ها وابسته و ادغام شده در کالبد شهر باشند و استقلالی نداشته باشند. اما شریف آباد که امروزه یکی از محله های شهر را تشکیل می دهد در گذشته خارج از حصار شهر قرار داشته و این فاصله جغرافیایی به همراه سکونت اقلیت زردشتی در بخشی از آن سبب شده تا ساختار کالبدی آن با سایر محله های داخل حصار اردکان متفاوت باشد. این مقاله با روش توصیفی – تحلیلی و با اتکاء به مطالعات کتابخانه ای و اسنادی و همچنین مشاهدات و بررسی های میدانی به بررسی و تحلیل تفاوتهای ساختار کالبدی محله شریف آباد با سایر محله های داخل حصار اردکان در چهارچوب چهار عنصر اعتقادی، اقتصادی، دفاعی و خدماتی می پردازد.
کلیدواژه‌ها
شهر ایرانی &‌ndash
اسلامی
محله
ساختار کالبدی
اردکان
شریف آباد

عنوان مقاله English

Investigating the causes of the functional differences in the physical structure of Sharif Abad neighborhood with the neighborhoods inside the city walls of Ardakan

نویسنده English

reza mollahosseini ardakani
Geography Studies Center, Faculty of the Great Prophet (PBUH), Imam Hossein (PBUH) Comprehensive University
چکیده English

The Iranian-Islamic city evokes a special pattern of urban development, whose physical elements exist in the form of four general categories of religious, economic, defense, and service elements, and one of its most important characteristics is the existence of urban neighborhoods. The neighborhood is made up of main and secondary components and spatial, cultural and economic factors have an influence on it, and although today it is no longer as important and prestigious as the past, but due to the old cores remaining from the old neighborhoods, it continues to give its identity in some areas. Ardakan is one of the oldest cities in Yazd province, which follows this pattern of urban development, and due to having a monocentric growth pattern, its neighborhoods were formed inside the city wall, and this caused the neighborhoods to be dependent and integrated into the body of the city and not independent. But Sharif Abad, which today forms one of the neighborhoods of the city, was located outside the city walls in the past, and this geographical distance, along with the Zoroastrian minority's residence in a part of it, caused its physical structure to be different from other neighborhoods inside the Ardakan. This article investigates and analyzes the differences in the physical structure of Sharif Abad neighborhood with other neighborhoods inside the Ardakan fence in the framework of four elements of faith, economy, defense and service, with a descriptive-analytical method and relying on library and documentary studies as well as observations and field surveys.

کلیدواژه‌ها English

Iranian-Islamic city
neighborhood
physical structure
Ardakan
Sharifabad
اسمعیل پور، نجما .(1390). رابطه ساختار محله‌بندی بافت قدیم شهر یزد و مشارکت اهالی برای تأمین خدمات شهری. نشریه شهر و معماری بومی، سال اول، شماره 1، زمستان 1390.
اشیدری، جهانگیر .(1383). گوشه‌ای از تاریخ و فرهنگ زرتشتیان شریف آباد. چاپ اول، تهران: انتشارات انجمن زرتشتیان شریف آباد مقیم مرکز.
امیدوار، کمال و هاتفی، محمدرضا .(1391). توسعه فیزیکی شهر‌های اسلامی و تعیین جهت‌های توسعه؛ مطالعه موردی: شهر اردکان یزد. فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی. شماره هفتم، بهار 1391.
انصاری، ابراهیم .(1381). جایگاه اجتماعی محله در شهر‌های اسلامی با تأکید بر اصفهان. مجله پژوهشی دانشگاه اصفهان(علوم انسانی)، جلد 13، شماره1، 1381
آیتی، عبدالحسین .(1317). تاریخ یزد. چاپ اول. یزد: چاپخانه گلبهار.
بویس، مری .(1398). کانون دین زرتشتی در ایران. ترجمه حسین ابراهیمیان. چاپ دوم، تهران: انتشارات توس.
پوراحمد، احمد و یزدانی، محمدحسن .(1386). تأثیر مدرنیسم بر تحولات کالبدی شهر‌های ایرانی - اسلامی، نمونه تبریز. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 84، بهار 1386.
پیری اردکانی، نادر .(1385). پله هشتم. چاپ اول، قم: مجمع ذخائر اسلامی.
پیری اردکانی، نادر .(1388). به زلالی چشمه (مجموعه اسناد و مکتوبات اردکان). چاپ اول. قم: مجمع ذخائر اسلامی.
جمعی از نویسندگان .(1401). اهل اردکانم. چاپ اول، تهران: انتشارات نوسده.
جهان .(1330). گنبد درمهر شریف آباد از گنبد‌های مساجد اردکان بلندتر است. مجله هوخت. دوره دوم، شماره چهارم، 1330.
خاکساری، علی .(1388). محله‌های شهری در ایران. چاپ اول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سپهری اردکانی، علی .(1374). تاریخ اردکان. جلد دوم. اردکان: انتشارات حنین.
سپهری اردکانی، علی .(1386). یونان کوچک. چاپ اول. اردکان: انتشارات قداست.
سپهری اردکانی، علی .(1392). آداب و رسوم مردم اردکان. چاپ اول. اردکان: انتشارات قداست.
سرایی، محمدحسین و مویدفر، سعیده .(1389). بررسی میزان پایداری توسعه در شهر‌های مناطق خشک با تأکید بر مؤلفه‌های زیست محیطی شهر اردکان. مجله جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی. سال 21، شماره 37، بهار 1389.
شماعی، علی .(1389). نقش الگو‌های شهرسازی سنتی در شهرسازی مدرن یزد. فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شماره اول، پاییز 1389.
شهمردان، رشید .(1336). پرستشگاه‌های زرتشتیان. بمبئی: سازمان جوانان زرتشتی بمبئی.
شیبانی، زرین تاج .(1381). بافت تاریخی داخل حصار شهر اردکان. تهران:پژوهشکده ابنیه و بافت‌های تاریخی سازمان میراث فرهنگی
طباطبایی اردکانی، سید محمود .(1389). واژه نامه گویشی اردکان. چاپ اول. تهران: مؤسسه پیشین پژوه.
طباطبایی اردکانی، سیدمحمود .(1381). فرهنگ عامه اردکان. چاپ اول. تهران: شورای فرهنگ عمومی استان یزد.
عبدالهی، مجید و صرافی، مظفر و توکلی نیا، جمیله . (1389). بررسی نظری مفهوم محله و بازتعریف آن با تأکید بر شرایط محله‌های شهری ایران. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، شماره 72 ، تابستان 1389
فکوهی، ناصر .(1385). انسان‌شناسی شهری. چاپ سوم، تهران: نشر نی.
فلاح، علیرضا .(1389). ساختارشناسی بیرونه‌های ارگ میبد. چاپ اول، یزد: انتشارات امیر سیدعلی‌زاده
قدردان، مهرداد .(1386). بررسی زبان شناختی و دستوری گویش زرتشتیان شریف آباد اردکان. چاپ دوم، تهران: نشر رخشید.
قدردادن، مهرداد .(1401). فرهنگ بهدینان شریف‌آباد اردکان یزد: آداب و رسوم کهن و گویش. چاپ اول، تهران: فروهر.
کلانتری خلیل آباد، حسین و صمیمی، محمدرضا و صالحی، سیداحمد .(1389). راهبرد‌های احیاء بافت تاریخی شهر اردکان با استفاده از تکنیک AHP. فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی. شماره دوم. زمستان 1389.
کلانتری خلیل آباد، حسین و ملاحسینی اردکانی، رضا .(1391). تفاوت الگوی شهرسازی در میزان محله گرایی نواحی فرهنگی و جغرافیایی مشابه؛ مطالعه تطبیقی: شهر‌های اردکان و میبد. فصلنامه مطالعات شهر ایرانی – اسلامی. شماره هفتم، بهار 1391
مستوفی بافقی، محمد مفید .(1385). جامع مفیدی. به کوشش ایرج افشار. جلد سوم. تهران: انتشارات اساطیر.
مشتاقیان، حمید .(1393). برنامه‌ریزی مشارکتی در بهبود بافت‌های تاریخی فرسوده، نمونه موردی: بافت تاریخی فرسوده اردکان. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد
مشتاقیان، رسول و سپهری، مصطفی .(1390). اردکان آئینه تمدن. چاپ اول. اردکان: انتشارات قداست.
موقر، حمیدرضا و رنجبر، احسان و پورجعفر، محمدرضا .(1394). بازشناسی مفهوم محله در شهر‌های کویری ایران؛ نمونه مطالعاتی محله‌های شهر نائین. دوفصلنامه مطالعات معماری ایرانی، شماره 8، پائیز و زمستان 1394.
مهدی‌زاده، می‌ثم و دشتی، فرشاد و علیشیری، سکینه .(1395). هم پیوستاری خانه و شهر؛ خانه ایرانی جزئی از نظام همسایگی و محله با تأکید بر ارزش‌های شهر اسلامی. فصلنامه مدیریت شهری، شماره 43، تابستان 1395.
مهندسین مشاور برنامه ریز، شهرساز و معمار شهر و خانه .(1390). طرح تفصیلی شهر اردکان. شهرداری اردکان.
میرمحمدی، حمیدرضا .(1375). سیما و بافت شهر‌های اسلامی. مجله مشکوه، شماره 53، زمستان 1375
نیکنام، کوروش .(1386). آئین اختیار گفتاری پیرامون فرهنگ و فلسفه زرتشت. چاپ دوم، تهران: انتشارات تیس.
هاتفی، محمدرضا .(1384). بررسی روند تکوین و توسعه فیزیکی شهر اردکان. پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه یزد.
هامون، گروه مطالعاتی .(1365). مطالعه جامع توسعه اقتصادی و اجتماعی استان یزد. جلد پنجم. یزد: سازمان برنامه و بودجه.
یزدانی، محمود و کاویانی، یونس و یاری، ارسطو .(1387). هویت فضایی و شهر از دیدگاه دانش جغرافیا. نشریه شهرنگار، شماره 49، سال هشتم، آذر 1387
یوسفی فر، شهرام و بحری مقدم، عباس .(1392). عوامل اجتماعی فرهنگی در شکل‌گیری محله در شهر ایرانی اسلامی و کارکرد‌های آن. فصلنامه تاریخ و تمدن اسلامی، شماره 17، بهار و تابستان 1392.