جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

تحلیل فضایی شورش‌های شهری تهران از 1388 تا 1401

نوع مقاله : مقاله علمی -پژوهشی کاربردی

نویسندگان
1 استاد جغرافیای سیاسی، دانشگاه تهران
2 گروه جغرافیای سیاسی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22034/jgeoq.2025.444539.4095
چکیده
شورش‌های شهری را یکی از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار در برهم زدن نظم عمومی و امنیت اجتماعی شهروندان به شمار می‌آورند که موجب می‌شود مناسبات جامعه و دولت دچار تنش و بحران گردد. بدیهی است که شورش‌های شهری، در پایتخت‌ها از اهمیت و حساسیت بیشتری برخوردارند و نظام‌های سیاسی با بهره‌گیری از بازوهای اجرایی خود، سعی در کنترل پایتخت‌ در قبال آشوب‌ها و ناآرامی‌های سیاسی - اجتماعی دارند. در ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی، چندین شورش شهری رخ داده که از میان آن‌ها ناآرامی‌های سال 1388، دی‌ماه 1396، آبان‌ماه 1398 و وقایع سال 1401 جایگاه قابل ملاحظه‌ای دارند. نکته قابل توجه این است که هرکدام از این شورش‌ها دارای الگوهای پخش گوناگونی در سطح شهر بوده‌اند که پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی - تحلیلی مبتنی بر تحلیل فضایی، با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و به کمک ابزار Arc GIS سعی دارد به این پرسش پاسخ دهد که الگوهای پخش شورش‌های شهری تهران در مقاطع زمانی موردنظر به چه نحوی بوده است؟ طبق نتایج به دست آمده از این پژوهش، مبرهن گردید که به‌طور عمده، پخش شورش‌های شهری تهران در سال 1388 به‌صورت جابجایی، در سال 1396 به‌صورت مجاورتی، در سال 1398 به‌صورت ناحیه‌ای و در سال 1401 به‌صورت ویروسی بوده است. مهم‌ترین عواملی که در نوع پخش این الگوها تأثیرگذار است، ماهیت و موضوع شورش‌ها و همچنین گسترده‌تر شدن جریان اطلاعات و شبکه‌های دیجیتالی و سایبری می‌باشد که بسیاری از شورش‌ها را تحت‌تأثیر خود قرار داده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Spatial analysis of urban riots in Tehran from 2009 to 2022

نویسندگان English

Zahra Pishgahi fard 1
Arash Nasiri Zarghani 2
1 Professor of Political Geography, University of Tehran
2 Department of Political Geography, Faculty of Geography, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Urban riots are considered to be one of the most important influencing factors in disrupting public order and social security of citizens, which causes tension and crisis in the relations between the society and the government. It is obvious that urban riots are more important and sensitive in the capitals and political systems, using their executive arms, try to control the capital in the face of social-political chaos and unrest. In Iran, after the victory of the Islamic Revolution, there have been several urban riots, among which the riots of 2009, January 2018, November 2019 and the events of 2022 have a significant place. The noteworthy point is that each of these riots have had different spread patterns in the city, which the present research tries to answer this question with a descriptive-analytical approach based on spatial analysis, using library resources and with the help of Arc GIS tools. What were the patterns of urban riots in Tehran during the mentioned time periods? According to the results obtained from this research, it was revealed that mainly, the spread of urban riots in Tehran in 2009 was displacement, in 2018 it was contagious, in 2019 it was regional and in 2022 it was viral. The most important factors influencing the spread of these patterns are the nature and topic of the riots, as well as the widening of the flow of information and digital and cyber networks, which has affected many riots.

کلیدواژه‌ها English

social unrest
protest
urban riot
Spatial Diffusion Model
Tehran
اسنایدر، تیموتی. (1401). استبداد؛ بیست درس از قرن بیستم، ترجمۀ پژمان طهرانیان، چاپ هفتم، تهران: نشر نو.
برزگر، ابراهیم. (1382). نظریه پخش و بازتاب انقلاب اسلامی. نشریه پژوهش حقوق و سیاست، 5 (8)، 74-39.
پناهی، محمدحسین و گودرزی، آیت‌اله. (1392). ناآرامی‌های اجتماعی؛ عوامل و فرآیند آن. نشریه پژوهشنامه نظم و امنیت انتظامی، 6 (3)، 30-1.
تقوی رمضانی، فاطمه. (1399). بازنمایی اعتراض‌های دی‌ماه 1396 ایران در رسانه بی‌بی‌سی فارسی. نشریه مدیریت رسانه، 47، 34-9.
ثابتی منفرد، امیرحسین. (1389). روزشمار هشت‌ماه نبرد مقدس، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
حافظ‌نیا، محمدرضا و فرجی، محمدرضا. (1395). بی‌هویتی مکانی و ناکامی جنبش‌های سیاسی مطالعه موردی: حرکت‌های اعتراضی مردم بحرین پس از تخریب میدان لؤلؤ. فصلنامه ژئوپلیتیک، 12 (2)، 23-1.
حسین‌پور، روح‌اله و رشیدی، احمد. (1400). اعتراضات دی‌ماه 96 از منظر تئوری جامعه شبکه‌ای. فصلنامه علمی پژوهش‌های راهبردی سیاست، 10 (39)، 140-109.
ربانی، رسول. (1397). جامعه‌شناسی شهری، چاپ ششم، تهران / اصفهان: انتشارات سمت و مؤسسه انتشارات دانشگاه اصفهان.
ربیعی، مهناز. (1401). مطالعه تأثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات و توزیع درآمد بر ناآرامی‌های اجتماعی در ایران. فصلنامه پژوهشهای اقتصادی (رشد و توسعه پایدار)، 22 (1)، 204-175.
سالنامه آماری استان تهران. (1400). سرزمین و آب‌وهوا، مرکز آمار ایران.
شکویی، حسین. (1387). جغرافیای کاربردی و مکتب‌های جغرافیایی، چاپ هفتم، مشهد: به‌نشر.
شکویی، حسین. (1392). اندیشه‌های نو در فلسفه جغرافیا، جلد اول، چاپ پانزدهم، تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی.
صدیق سروستانی، رحمت‌اله. (1379). روش‌شناسی شورش‌های شهری. پژوهش‌های دانش انتظامی، 5، 23-9.
صفوی، سیدیحیی و گل‌کرمی، عابد. (1396). درآمدی بر جغرافیای سیاسی شهر، چاپ دوم، تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
عروتی موفق، محمدمهدی و فتحی، یونس. (1400). اعتراض مدنی، حدود و قلمرو آن از منظر قوانین جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه مطالعات فرهنگی پلیس، 8 (29)، 45-37.
عسگری، محمود. (1399). رویکردی به ناآرامی‌های اجتماعی در جمهوری اسلامی ایران از منظر مقام معظم رهبری. فصلنامه مطالعات بین‌رشته‌ای دانش راهبردی، 10 (40)، 318-279.
علی‌اصغری، محمداقبال. (1400). بررسی علل و ابعاد امنیتی‌شدن ناآرامی‌های اجتماعی. فصلنامه مدیریت بحران و وضعیت‌های اضطراری، 13 (3)، 153-125.
غرسبان روزبهانی، مرتضی. (1397). مروری بر وقایع و حوادث 1396 و تحلیلی بر اغتشاشات دی‌ماه. نشریه مبلغان، 226، 86-82.
کاستلز، مانوئل. (1401). شبکه‌های خشم و امید، ترجمۀ مجتبی قلی‌پور، چاپ هشتم، تهران: نشر مرکز.
کاویانی‌راد، مراد و عزیزی‌کاوه، علی. (1390). نقش هویت مکانی در بروز کنش سیاسی مطالعه موردی: میدان و خیابان انقلاب شهر تهران. نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 17 (20)، 167-151.
مدنی، سعید. (1399). آتش خاموش؛ نگاهی به اعتراضات آبان 98، چاپ اول، تهران: مؤسسه رحمان.
نوروزپور، مرتضی (1398). تحلیل اعتراض‌های سیاسی دی‌ماه 1396. پژوهشنامه علوم سیاسی، 14 (4)، 220-185.
Vradis, A. (2011). Writing Cities: Some Candid Questions on Researching and Writing About Urban Riots. Writing Cities Working Papers Volume 2, pp 88-94.
Thörn, H; Mayer, M. & Thörn, C. (2016). Re-Thinking Urban Social Movements, ‘Riots’ and Uprisings: An Introduction, pp 3-55.
Adams, J. S. (1972). The Geography of Riots and Civil Disorders in the 1960s, Economic Geography, Vol. 48, No. 1, Contributions to an Understanding of Black America (Jan., 1972), pp. 24-42.
Simiti, M. (2012). The Volatility of Urban riots. «The Volatility of Urban Riots» Hank Johnston, Seraphim Seferiades (eds.) Violent Protest, Contentious Politics, and the Neoliberal State, Burlington, Surrey: Ashgate Publishers, 2012, pp. 133-145.
وبسایت
ایرنا، «گزارش خبرنگاران ایرنا از آشوب سازماندهی‌شده 16 مهر در تهران و برخی شهرها / آشوب با تیم‌های کوچک در نقاط متعدد شهر»، بازیابی‌شده در تاریخ 16 مهر 1401.
بی‌بی‌سی فارسی، «ادامه ناآرامی‌ها در ایران؛ سخنان تلویزیونی حسن روحانی هم معترضان را آرام نکرد»، بازیابی‌شده در تاریخ 1 ژانویه 2018 / 11 دی 1396.
بی‌بی‌سی فارسی، «از اعتراضات ایران چه می‌دانیم؟»، بازیابی‌شده در تاریخ 30 دسامبر 2017 / 9 دی 1396.
بی‌بی‌‎سی فارسی، «تجمع‌های اعتراضی در شهرهای مختلف ایران در پنجمین شب اعتراضات»، بازیابی‌شده در تاریخ 1 ژانویه 2018 / 11 دی 1396.
بی‌بی‌سی فارسی، «تظاهرات در روز هشتم؛ هر لحظه بر تعداد شهرهای معترض افزوده می‌شود»، بازیابی‌شده در تاریخ 24 سپتامبر 2022 / 2 مهر 1401.
بی‌بی‌سی فارسی، «دست‌کم 300 نفر در اعتراضات شنبه شب دستگیر شده‌اند»، بازیابی‌شده در تاریخ 31 دسامبر 2017 / 10 دی 1396.
بی‌بی‌سی فارسی، «گسترش دامنه اعتراضات در سومین روز ناآرامی‌ها در ایران»، بازیابی‌شده در تاریخ 31 دسامبر 2017 / 10 دی 1396.
خبرگزاری دانشجو، «خروش تهران علیه اغتشاش‌گران»، بازیابی‌شده در تاریخ 3 مهر 1401.
خبرگزاری فارس، «تجمع جمعی از دانشجویان دانشگاه‌های تهران به یاد مهسا امینی»، بازیابی‌شده در تاریخ 28 شهریور 1401.
خبرگزاری فارس، «تخریب اموال عمومی پایتخت توسط اغتشاش‌گران»، بازیابی‌شده در تاریخ 9 دی 1396.
خبرگزاری فارس، «تهران در آرامش است / حضور پرشمار نیروی انتظامی / عبور و مرور عادی و روان / دستگیری یکی از لیدرهای آشوبگر»، بازیابی‌شده در تاریخ 11 دی 1396.
خبرگزاری فارس، «تهران در آرامش کامل است»، بازیابی‌شده در تاریخ 2 مهر 1401.
خبرگزاری فارس، «راهپیمایی 28 صفر نشان داد که اعتراضات باید با پرهیز از هرگونه اغتشاش بیان شود»، بازیابی‌شده در تاریخ 5 مهر 1401.
خبرگزاری فارس، «گزارش خبرنگار فارس از تجمع اعتراضی در خیابان حجاب تهران»، بازیابی‌شده در تاریخ 28 شهریور 1401.
خبرگزاری فارس، «گزارش فارس از تجمع اعتراضی در تهران»، بازیابی‌شده در تاریخ 29 شهریور 1401.
خبرگزاری فارس، «گزارشی از تجمع محدود خیابان ولیعصر»، بازیابی‌شده در تاریخ 30 شهریور 1401.
رادیو فردا، «واکنش‌ها به سرنوشت مهسا امینی؛ تجمع ده‌ها معترض درمقابل بیمارستان کسری»، بازیابی‌شده در تاریخ 25 شهریور 1401.
رجانیوز، «استاندار تهران: تجمعات دیشب تهران کار مردم عادی نیست»، بازیابی‌شده در تاریخ 29 شهریور 1401.
صدای آمریکا، «آغاز دهمین روز اعتراضات در ایران همزمان با گسترش دامنه حمایت از معترضان در خارج از کشور»، بازیابی‌شده در تاریخ 4 مهر 1401.
یورونیوز، «اعتراضات شبانه در شهرهای ایران»، بازیابی‌شده در تاریخ 30 دسامبر 2017 / 9 دی 1396.
یورونیوز، «ششمین روز اعتراضات به جان‌باختن مهسا امینی؛ سپاه معترضان را تهدید کرد، شمار کشته‌شدگان افزایش یافت»، بازیابی‌شده در تاریخ 22 سپتامبر 2022 / 31 شهریور 1401.