جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

شناسایی عوامل موثر بر رشد هوشمند شهر بیرجند با استفاده از مدل نقشه‌شناختی فازی (FCM)

نوع مقاله : مقاله های برگرفته از رساله و پایان نامه

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد زاهدان، دانشگاه آزاد اسلامی، زاهدان، ایران.
2 دانشیار، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد زاهدان، دانشگاه آزاد اسلامی، زاهدان، ایران.
10.22034/jgeoq.2025.501165.4215
چکیده
افزایش نگرانی‌های زیست‌محیطی، نابرابری‌های اقتصادی و اجتماعی در نتیجه، گسترش محدوده‌های شهری، عامل توجه به راهبردهای جدید طراحی و برنامه‌ریزی شهری از جمله راهبرد رشد هوشمند شهری بوده است. تئوری رشد هوشمند شهر با تأکید بر نظام کاربری اراضی مختلط، توسعه نظام‌های حمل و نقل همگانی، توسعه از درون و تنوع در نوع مسکن و غیره، قادر به پاسخگویی به نیازهای شهروندان و توسعه هدفمند شهر در اقصی نقاط جهان گشته است و می‌تواند به عنوان یک پارادایم جدید و الگویی کاربردی و آزموده شده در طرح‌های آتی توسعه شهری مورد استفاده قرار گیرد. مطالعه حاضر به دنبال آن است با استفاده از مدل نقشه‌شناختی فازی (FCM)، عوامل موثر بر رشد هوشمند شهر بیرجند را مورد شناسایی قرار دهد. تحقیق از نوع هدف کاربردی و بر اساس ماهیت توصیفی و تحلیلی بوده است. جهت گردآوری و تهیه اطلاعات موردنیاز، از روش‌های میدانی و کتابخانه‌ای بهره گرفته شده است. جامعه آماری تحقیق، 25 نفر از خبرگان حوزه مطالعات شهری در زمینه تحقیق بر اساس نمونه‌گیری هدفمند است. تجزیه و تحلیل داده‌ها بر اساس مدل نقشه‌شناختی فازی (FCM) انجام شده است. بر اساس یافته‌های تحقیق، حمل و نقل و دسترسی (6/29)، حفاظت از منابع طبیعی و فضای سبز (36/26)، زیست‌محیطی (2/25)، برنامه‌ریزی کالبدی اراضی (63/20) به عنوان مهمترین شاخص‌های اثرگذار بر رشد هوشمند شهر بیرجند شناسایی شده‌اند. همچنین، گویه‌های؛ آلودگی هوا، امکان رفت و آمد با هزینه مناسب، دسترسی به فضای سبز، وجود تنوع گیاهی و زیستی، با بیشترین بار عاملی به عنوان شاخص‌های مرکزیت شناسایی شده‌اند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Identifying factors affecting the smart growth of Birjand city using fuzzy cognitive mapping model (FCM)

نویسندگان English

Maryam Zamanian 1
Masoumeh Hafez Rezazadeh 2
Gholamreza Miri 2
1 PhD student, Department of Geography and Urban Planning, Zahedan Branch, Islamic Azad University, Zahedan, Iran.
2 Associate Professor, Department of Geography and Urban Planning, Zahedan Branch, Islamic Azad University, Zahedan, Iran.
چکیده English

Increasing environmental concerns, economic and social inequalities, and the resulting expansion of urban areas have been the factors that have led to attention to new urban design and planning strategies, including the smart urban growth strategy. The smart city growth theory, with its emphasis on mixed land use systems, development of public transportation systems, development from within, and diversity in housing types, etc., has been able to respond to the needs of citizens and targeted city development in all parts of the world and can be used as a new paradigm and a practical and tested model in future urban development plans. The present study seeks to identify the factors affecting the smart growth of Birjand city using the Fuzzy Cartographic Model (FCM). The research has an applied objective and is descriptive and analytical in nature. Field and library methods have been used to collect and provide the required information. The statistical population of the study is 25 experts in the field of urban studies in the field of research based on purposive sampling. Data analysis was performed based on Fuzzy Cartographic Model (FCM). Based on the research findings, transportation and access (6/29), protection of natural resources and green space (36/26), environment (25/2), and physical planning of lands (63/20) were identified as the most important indicators affecting the smart growth of Birjand city. Also, the items; air pollution, possibility of commuting at a reasonable cost, access to green space, existence of plant and biological diversity, with the highest factor loading

کلیدواژه‌ها English

Smart growth
Birjand city
Fuzzy Cognitive Mapping Model (FCM)
اسکندری ثانی، محمد، مطلبی­پور، رضا. (1392). رشد هوشمند شهری و نقش آن در امنیت شهری با تکیه بر تجربیات شهربیرجند. همایش ملی خراسان جنوبی نظم و امنیت (خراسان جنوبی شناسی انتظامی، فرصت ها و چالش ها). اردیبهشت ماه 1392، دانشگاه بیرجند.
اسکندری­ثانی، محمد، مرادی، محمود، قادری مقدم، پروین. (1397). ارزیابی پتانسیل‌های پیاده‌سازی شهر هوشمند با تأکید بر حمل‌ونقل، موردمطالعه: شهر بیرجند. کاوش های جغرافیایی مناطق بیابانی، 6(2)، 159-185.
اسمعیل­نژاد، مرتضی. (1403). ارزیابی آسیب پذیری مناطق پیراشهری بیرجند در برابر تغییرات اقلیمی. توسعه فضاهای پیراشهری، 6(1)، 65-78.
اشرفی، سیدحسین، آنامرادنژاد، رحیم بردی، لطفی، صدیقه. (1402). بررسی و تحلیل الگوی گسترش کالبدی شهر قائم‌شهر با رویکرد رشد هوشمند شهری. مطالعات ساختار و کارکرد شهری، 10(34)، 7-36.
افضلی، مرضیه، ابدالی، یعقوب، حیدری، اصغر. (1399). تحلیل کالبدی- فضایی شهر خرم‌آباد با استفاده از شاخص‌های رشد هوشمند شهری. فصلنامه پژوهش و برنامه­ریزی شهری، 11(43)، 35-50.
افکاری فرزقی، فاطمه، اسدی، روح الله، رهنما، محمدرحیم. (1401). بررسی تأثیر رشد هوشمند بر کیفیت زندگی مطالعه موردی: منطقه 8 شهرداری مشهد. پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 10(4)، 179-196.
برادران خانیان، زینب، پناهی، حسین، اصغرپور، حسین. (1402). شناسایی و اولویت‌بندی عوامل کلیدی مؤثر در شهر هوشمند بر مبنای رویکرد آینده‌پژوهی (مورد مطالعه: کلانشهر تبریز). نظریه های کاربردی اقتصاد، 10(1)، 89-128.
برادران­خانیان، زینب، آذری، زهرا، اصغرپور، حسین. (1403). بررسی شاخص‌‌های حکمرانی خوب شهری با تأکید بر هوشمندسازی مورد مطالعه: کلان‌شهر تبریز. نشریه جغرافیا و توسعه، 22(75)، 193-219.
جهانشاهی هاجر، وارثی حمیدرضا، تقوایی مسعود (1403). تحلیل فضایی-جغرافیایی شاخص‌های رشد هوشمند در مناطق شهری (نمونه موردی: بندر بوشهر). نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی. ۲۴ (۷۴) :۲۹۴-۳۰۸.
حجی­پور، محمد. (1399). تحلیل مکانی ـ فضایی سرمایه های معیشتی پیراشهر بیرجند. توسعه فضاهای پیراشهری، 2(2)، 197-219.
خندانی، سکینه، صفرلویی، محمدعلی، بیگ­بابایی، بشیر. (1399). تحلیل فضایی شاخص­های رشد هوشمند شهری در شهرهای میان­اندام (مطالعه موردی: شهر مرند). فصلنامه پژوهش و برنامه­ریزی شهری، 11(42)، 181-194.
رضاپورگتابی، کوروش، عزت­پناه، بختیار، بیگ بابایی، بشیر. (1402). بررسی میزان اثرگذاری و ارتباط شاخصها و زیرساختهای رشد هوشمند شهری با توسعه فضایی و اجتماعی شهرها(نمونه موردی شهر بابل). نشریه علمی شهر ایمن، 6(4)، 125-138.
زنگنه شهرکی، سعید، عباس نژاد جلوگیر، محسن، جوشن‌پور، محمد، عظمتی، حسین. (1401). سنجش میزان انطباق محلات شهری با اصول رشد هوشمند شهری مطالعه موردی: شهر مشهد. مجله شهر پایدار، 5(4)، 27-51.
زیاری، کرامت اله، فرهادی خواه، حسین، آروین، محمود. (1402). شناسایی ظرفیت‌های توسعه میان‌افزا در جهت دستیابی به رشد هوشمند شهری مطالعه موردی: منطقه یک شهر یزد. مجله شهر پایدار، 6(4)، 123-139.
سامانی نژاد، محمدجواد، خداکرمیان گیلان، ندا (1402)، فراتحلیل مطالعات انجام شده در زمینه شاخص‌های شهر هوشمند در ایران، راهبرد توسعه، 19 (73)، 300-281.
شاه­حسینی، گلاره، رفیعیان، مجتبی، داداش پور، هاشم. (1403). واکاوی ساختارها و سازوکارهای اثرگذار بر فرایندهای غیررسمی‏ موجد پراکنده‌رویی در منطقه کلان‌شهری تهران ‏. مطالعات ساختار و کارکرد شهری، 11(39)، 157-196.
شاه‌حسینی، گلاره، رفیعیان، مجتبی، داداش‌پور، هاشم. (1403). سنجش و ارزیابی ائتلاف‌های منطقه‌ای محرک رشد و گسترش فضایی منطقه کلانشهری تهران. نامه معماری و شهرسازی، 16(42)، 87-109.
شکرزاده سوره، حبیب، عزت پناه، بختیار، حسین زاده دلیر، کریم. (1402). امکان سنجی حمل‌ونقل عمومی در رشد هوشمند شهری نمونه موردی: شهر خوی. جغرافیا ( فصلنامه علمی انجمن جغرافیایی ایران)، 21(76)، 37-56.
عبدالله زاده فرد، علیرضا (1402)، بررسی و تحلیل میزان برخورداری شهر شیراز از شاخص های شهر هوشمند، برنامه­ریزی و توسعه محیط شهری، 3 (12)، 158-141.
عنابستانی، علی‌اکبر، کلانتری، محسن، نیکنامی، نسیم. (1401). تبیین محرک‌‏های کلیدی مؤثر بر استقرار شهر هوشمند مبتنی بر فناوری اینترنت اشیا (مورد مطالعه: کلان‏‌شهر مشهد). اقتصاد و برنامه ریزی شهری، 4(1)، 232-248.
فال­سلیمان، محمود، حجی پور، محمد، کریمی پور، جواد. (1402). بازتاب کالبدی و فضایی سیاست‌های نولیبرالیسم در سکونتگاه‌های پیراشهر بیرجند. برنامه ریزی توسعه کالبدی، 10(1)، 73-88.
فخیم­زاده حمید، سروری هادی، مهدی نیا محمدهادی، محمودزاده واشان مهدی (1403). کاربرد مدل معادلات ساختاری در تبیین ارتباط طرح های توسعه شهری و برندسازی شهری از نگاه گردشگران(مطالعه موردی: بیرجند). نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی. ۲۴ (۷۲) :۱۸۹-۲۰۷.
فرج‌زاده، کرامت‌الله، موسوی، میرنجف، مصیب‌زاده، علی. (1402). ارزیابی عوامل ‌تأثیرگذار بر توسعه رشد هوشمند شهری در شهرهای کوچک مقیاس، پژوهش موردی شهر یاسوج. فصلنامه علمی پژوهش های بوم شناسی شهری، 14(شماره 2 (پیاپی 31))، 103-118.
فنی، زهره، خلیل اللهی، حسینعلی، سجادی، ژیلا، فال سلیمان، محمود. (1397). تحلیل مهاجرت های روستا– شهری وپیامدهای آن بر ناپایداری شهری، مطالعه موردی: شهربیرجند. فصلنامه علمی پژوهش های بوم شناسی شهری، 9(17)، 13-24.
فهمیده مدامی، مهدی، ایاز، مسعود، الاجه گردی، احمد، جوانشیری، مهدی. (1402). تحلیل مدل هوشمند پایش تخلفات ساختمانی در مدیریت شهری (مطالعة موردی: محدوده و حریم کلان‌شهر مشهد). نشریه سنجش از دور و GIS ایران، 15(3)، 61-82.
کاظم­خواه حسن کیاده، صادق، قدمی، مصطفی، عظیمی آملی، جلال، جانباز قبادی، غلامرضا. (1401). ارزیابی و تحلیل توسعه فضایی شهری در چارچوب الگوی رشد هوشمند با تأکید بر شاخص های تراکم، کاربری و حمل و نقل (مطالعه موردی: رشت). فصلنامه علمی برنامه ریزی منطقه ای، 12(47)، 131-148.
کریمی­اسبو، کوثر، اشرفی سید حسین (1400). ارزیابی گسترش کالبدی شهری با رویکرد رشد هوشمند شهری (مورد مطالعه :شهر جویبار). فصلنامه چشم انداز شهرهای آینده. ۲ (۱) :۷۷-۹۰.
کوزه­گرکالجی، لطفعلی، آقایی، پرویز، سعیدی، سجاد. (1402). ارتقای پایداری محیط زیست شهری در محله باشگاه نفت منطقه21 شهر تهران (با تاکید بر رویکرد رشد هوشمند). فصلنامه علوم محیطی، 21(3)، 149-168.
گودرزی، مجید، محمدی ده چشمه، مصطفی، برزگر، عفت. (1402). بررسی عوامل مؤثر بر پراکنده‌رویی شهر و تأثیر آن بر زیست‌پذیری در کلان‌شهر اهواز. جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای، 13(46)، 143-176.
الله­کرمی، ابوذر، کامیابی، سعید، زند مقدم، محمدرضا. (1402). ارائه الگوی شهر هوشمند با استفاده از استارت آپ‌ها مطالعه موردی: منطقه 20 کلان‌شهر تهران. مجله شهر پایدار، 6(3)، 99-115.
محمودزاده، حسن، تیموری، ایرج، امیریورزقان، علی (1403)، تلفیق استراتژی توسعه میان افزا و رشد هوشمند شهری در احیای بافت فرسوده مطالعه موردی: محله قنبر چشمه مرند، فضای شهری و حیات اجتماعی، 3 (8)، 117-96.
مروتی­شریف‌آبادی، علی، حنظل عیدانی، حمید، موسوی، فاضل. (1395). ارائه الگوی استقرار زنجیره تأمین سبز در شرکت پتروشیمی پردیس با استفاده از روش نقشه شناختی فازی. مدیریت زنجیره تأمین، 18(54)، 65-78.
میرزائی، حجت الله، ربانی، طاها. (1397). تحلیل مسائل نظام نوآوری کلان‌شهر تهران با استفاده از روش نقشه­ شناختی فازی. مجله شهر پایدار، 1(2)، 1-16.
واعظی، مهزاد، وطن پرست، مهدی، معتمدی، محمد. (1403). نقش هوشمندسازی در مدیریت شهری با تاکید بر شهرداری منطقه یک مشهد. پژوهشهای جغرافیای انسانی، 56(2)، 81-96.
Bettencourt, L. M. (2020). Urban growth and the emergent statistics of cities. Science Advances, 6(34), eaat8812. 
Han, M. J. N. & Kim, M. J. (2024). A systematic review of smart city research from an urban context perspective, Cities, Volume 150, July 2024, 105027.
Hasan AlKhereibi, A. AlSuwaidi, M. Al-Mohammed, R. Pokharel, S. Ayari, M. A. (2021). An integrated urban-transport smart growth model around metro stations: A case of Qatar, Transportation Research Interdisciplinary Perspectives 10 (2021) 100392.
Jacques, E. Neuenfeldt Júnior, A.  De Paris, S. Francescatto, M. Siluk, J. (2024). Smart cities and innovative urban management: Perspectives of integrated technological solutions in urban environments, Heliyon 10 (2024) e27850.
Makkonen, T. and Inkinen, T. (2024). Inclusive smart cities? Technology-driven urban development and disabilities, Cities, Volume 154, November 2024, 105334.
Peiser, R. (2001). Smart growth tools for transportation, ITE journal, Vol.70, No.11.
Son, T. H. Weedon, Z. Yigitcanlar, T. Sanchez, TCorchado, J. M. Mehmood, R. (2023). Algorithmic urban planning for smart and sustainable development: Systematic review of the literature, Sustainable Cities and Society 94 (2023) 104562.  
Song, Y. & Knaap, G.-J. (2004). Measuring the effects of mixed land uses on housing values. Regional Science and Urban Economics, 34(6), 663-680.
Won, J. Jung, M. C.  (2023). Does compact development mitigate urban thermal environments? Influences of smart growth principles on land surface temperatures in Los Angeles and Portland, Sustainable Cities and Society, Volume 90, March 2023, 104385.
Yu, X. & Wang, Q (2024). County-to-District Reform and "Smart Growth": The Perspective of Urban Spatial Expansion, International Review of Economics & Finance, Available online 29 August 2024, 103531.