جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

تأملی بر گونه‌شناسی مسکن بومی در سواحل استان هرمزگان با تأکید بر فضای باز و نیمه‌باز

نوع مقاله : مقاله های برگرفته از رساله و پایان نامه

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استاد گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 دانشیار گروه معماری، دانشکده فنی مهندسی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/jgeoq.2025.494075.4189
چکیده
خانه‌های بومی اقلیم گرم و مرطوب در انتهای دوره قاجار و ابتدای پهلوی حول حیاط مرکزی شکل می‌گرفت و اغلب به‌صورت کوشکی ساخته می‌شد. در این خانه‌ها، فضاهای اصلی به‌طور مستقیم با حیاط ارتباط داشتند. گونه‌شناسی در معماری و شهرسازی مفهومی کلیدی است که در تحقیقات گسترده‌ای مورد توجه قرار گرفته است. هدف از این مقاله، مقایسه‌ی تطبیقی الگوی ساختاری فضاهای باز و نیمه‌باز در خانه‌های بومی سواحل استان هرمزگان است. با توجه به تخریب روزافزون خانه‌های بومی و عدم استفاده از الگوی آن‌ها در سال‌های اخیر، این مقاله قصد دارد به ثبت و بررسی این آثار پرداخته و از فراموشی آن‌ها جلوگیری کند. برای دستیابی به نتایج دقیق، موقعیت فضای باز و نیمه‌باز در مقایسه با کالبد کلی خانه بررسی شده و ساختار این فضاها تحلیل می‌شود. پژوهش با استفاده از روش تفسیری-تاریخی و انتخاب ۱۷ نمونه از بندر کنگ، ۸ نمونه از بندر لنگه و ۲۲ نمونه از بندر خمیر انجام شده است. به‌منظور مطالعه دقیق‌تر، حیاط و ایوان به‌عنوان فضاهای باز و نیمه‌باز در خانه‌ها از نظر کالبدی بررسی و دسته‌بندی شده‌اند. نتایج نشان می‌دهند که مساحت فضای بسته در خانه‌ها ۵۱ درصد، فضای باز ۳۳ درصد و فضای نیمه‌باز ۱۶ درصد است. بیشترین فضای نیمه‌باز در ضلع شمالی پلان قرار دارد. همچنین، ۱۲ درصد خانه‌ها دارای پلان مربع، ۵۰ درصد کشیدگی شمالی-جنوبی و ۳۸ درصد کشیدگی شرقی-غربی دارند. ۸۴ درصد خانه‌ها دارای حیاط مرکزی بوده و تعداد زیادی از آن‌ها دارای استقرار ۴ طرفه در اطراف حیاط هستند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A reflection on the typology of indigenous housing on the coasts of Hormozgan Province with an emphasis on open and semi-open spaces

نویسندگان English

Naeme Dabirinezhad 1
Hossein Soltanzadeh 2
Mahnaz Mahmoody Zarandy 3
1 PhD student Department of Architectural, Faculty of Engineering and Technician, North Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Professor Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
3 Associate Professor Department of Architectural, Faculty of Engineering and Technician, North Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

This article examines the structural pattern of open and semi-open spaces in native houses along the coasts of Hormozgan province, focusing on the end of the Qajar period and the beginning of the Pahlavi era. These houses were predominantly built around a central courtyard, often in the form of a pavilion, with the main spaces directly connected to the courtyard. Typology in architecture and urban planning plays a significant role in understanding the design of these houses, which is why this study aims to document and analyze their unique features amidst increasing destruction and the loss of traditional design practices.



Using an interpretative-historical approach, the study analyzed 47 native houses from three coastal cities—17 from Bandar Kong, 8 from Bandar Lengeh, and 22 from Bandar Khamir. The research focused on the position and structure of open and semi-open spaces, specifically courtyards and verandas, which were categorized accordingly. The results reveal that 51% of the house areas are dedicated to closed spaces, 33% to open spaces, and 16% to semi-open spaces. Notably, the largest semi-open spaces are located on the northern side of the plans.



Furthermore, 12% of the houses feature a square plan, while 50% have a north-south extension and 38% have an east-west extension. The majority of the houses (84%) have a central courtyard, with many having a four-sided layout around it. This study provides valuable insights into the typology and spatial organization of native houses in Hormozgan, highlighting their relevance in contemporary architectural discourse.

کلیدواژه‌ها English

Central courtyard
veranda
open space
semi-open space
native house
بی مکر، فرزانه، میرزایی، رضا، مداحی، مهدی، حیدری، احمد، ۱۳۹۹، گونه‌شناسی الگوهای معاصر مسکن روستایی و ارتباط آن با اقلیم (مطالعه موردی: روستای کنگ مشهد)، فصلنامه علمی مطالعات فرهنگی - اجتماعی خراسان، سال پانزدهم، شماره اول، ۷-۳۰.
جعفریان، سپیده، منصفی پراپری، دانیال، ۱۴۰۰، تأثیر الگوی حیاط مرکزی در تعدیل شرایط اقلیم گرم و خشک خانه‌های کاشان (نمونه موردی: خانه‌های طباطبایی‌ها و بروجردی‌ها)، معماری شناسی، سال سوم، شماره ۱۸، ۱-۸.
حائری، محمدرضا، ۱۳۸۸، خانه، فرهنگ، طبیعت (بررسی معماری خانه‌های تاریخی و معاصر به‌منظور تدوین فرایند و معیارهای طراحی خانه)، مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری، تهران.
دبیری نژاد، ناعمه، سلطان‌زاده، حسین، ۱۳۹۸، بررسی راهکارهای توسعه پایدار در معماری استان هرمزگان، ششمین کنفرانس ملی عمران و معماری در مدیریت شهری قرن ۲۱، ۱-۱۶.
راپاپورت، آموس، ۱۳۸۴، درآمدی بر شناخت معماری روستایی ایران، تهران، دانشگاه شهید بهشتی.
زینلیان، نفیسه، اخوت، هانیه، ۱۳۹۶، ساختارشناسی حیاط در خانه‌های قجری اقلیم گرم و خشک و گرم و مرطوب با تمرکز بر گونه «حیاط مرکزی» مطالعه موردی: خانه‌های یزد و دزفول، فصلنامه علمی شهر ایرانی‌اسلامی، سال هشتم، شماره سی‌ام، ۱۵-۲۹.
سلطان‌زاده، حسین، ۱۳۹۰، نقش جغرافیا در شکل‌گیری انواع حیاط در خانه‌های سنتی ایران، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، ۴۳ (۷۵)، ۶۹-۸۵.
سلطان‌زاده، حسین، ۱۳۹۶، خانه در فرهنگ ایرانی (مفاهیم و بعضی از کاربردها)، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
صارمی، علی‌اکبر، رادمرد، تقی، ۱۳۷۶، ارزش‌های پایداری در معماری ایران، سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
صفری اصل، لیلا، ۱۴۰۱، بررسی الگوها و گونه‌شناسی کالبدی ایوان در خانه‌های تاریخی؛ مطالعه موردی: خانه‌های قاجار و پهلوی اول شهر تبریز، مسکن و محیط روستا، شماره ۱۴۴، ۴۵-۶۰.
عراقی‌زاده، زهرا، دبیری نژاد، ناعمه، ۱۳۹۹، تدوین زبان الگوی مسکن بندر کنگ (به روش تکنیک چیدمان فضایی)، کرج: نشر سیمرغ آسمان آذرگان.
عظیمی، نیاز، دیواندری، جواد، مرادی نسب، حسین، شیخ طاهری، حامد، ۱۴۰۰، نگاهی نو به تحولات حیاط در مسکن روستای مطالعه موردی: روستاهای دشت مرکزی گرمسار، صفه، ۵۵-۷۱.
فلامکی، منصور، ۱۳۵۵، باززنده‌سازی بناها و شهرهای تاریخی، تهران: دانشگاه تهران.
مرادی، ساسان، متین، مهرداد، فیاض، ریما، دهباشی شریف، مزین، ۱۳۹۷، گونه‌شناسی خانه‌های سنتی حیاط‌دار تبریز بر اساس معیارهای کالبدی مؤثر بر عملکرد اقلیمی حیاط مرکزی، مدیریت شهری، شماره ۵۱، ۸۷-۱۰۵.
معماریان، غلامحسین، پیرنیا، محمدکریم، ۱۳۹۲، سبک‌شناسی معماری، ناشر معماریان، تهران.
معماریان، غلامحسین، محمدعلی، طبرسا، ۱۳۹۲، گونه و گونه‌شناسی معماری، معماری و شهرسازی ایران، شماره ۶، ۱۰۳-۱۱۴.
Akhlaghinezhad, Hakim, Bagheri Sabzevari, Hadi, 2023, Evaluation of Outdoor Thermal Comfort in Different Courtyard Forms at Neighborhood Scale; Case: Cold and Semi-Arid Climate of Sabzevar, Journal of Fine Arts: Architecture and Urban Plann, Volume 28, No. 1.
Farnad,Farzad, Kamran Kasmaei, Hadiseh, Khakzand, Mehdi, Memarian, Gholamhossein, 2022, Morphology and Correlation Study of Variables of the Courtyard System in Kashan, Journal of Urban Ecology Researches, Vol 13, No. 3, 61-80.
Farshchi,Hamidreza, Majidi, Morteza, 2022, Investigation of The Architectural System and Geometric Proportions of the Central Courtyard and Its Walls in The Historical Houses of Kashan (Case Study: Ten Historical Houses of the Qajar Period in Kashan), Journal of Islamic Architecture and Urbanism Culture, 6 Vol. 6, No 1.
Norouzi Larki, Airya, Sabernejad, Jaleh , Afhami, Reza, 2023, Features and shading analysis of the Iwans in Qajar houses in Yazd, Journal of Architecture in hot and dry climate, 10th year- no.16. 90-112.
Salavarzi, Mohammad, Amouzadeh, Farzaneh, 2023, Study and Analysis of the Effect of Climatic Criteria on Rural Housing Design (Case Study: Dehlran and Ivan Townshop in Ilam province), JOURNAL OF SUSTAINABLE REGIONAL & URBAN DEVELOPMENT STUDIES JSRUDS, Volume 3, Issue 4 - Serial Number 10, 21-3