جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

تحلیل ریخت‌شناسانه‌ی ساختار فضایی شهرهای تاریخی در دوره‌ی معاصر با استفاده از تکنیک Space Syntax (نمونه موردی: شهر خوی)

نوع مقاله : مقاله های برگرفته از رساله و پایان نامه

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری شهرسازی، پردیس بین الملل، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
2 استادیار گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
3 استادیار گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
4 استادیار گروه معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
10.22034/jgeoq.2025.284448.3054
چکیده
ریخت‌شناسی شهری علمی است که شکل فیزیکی شهرها و همچنین اصلی‌ترین عوامل و فرآیندهای شکل‌دهنده به آن در طول زمان را مطالعه می‌کند. بنابراین هدف این پژوهش تحلیل ریخت‌شناسانه‌ی ساختار فضایی شهر تاریخی خوی در دوره‌ی معاصر با استفاده از تکنیک چیدمان فضا می‌باشد. نوع تحقیق کاربردی و رویکرد حاکم بر فضای تحقیق توصیفی ـ تحلیلی می‌باشد. جامعه آماری شهر خوی بر اساس سرشماری سال 1395، 198845 نفر می‌باشد. لذا حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران 383 نفر تعیین شده است. ابزار گردآوری اطلاعات در مطالعات میدانی، پرسشنامه و مشاهده می‌باشد. ابتدا عوامل موثر در تغییرات ساختار فضایی شهر شناسایی شده و سپس بر اساس روش تحلیل شبکه‌ای (ANP) این عوامل و زیرمعیارها اولویت‌بندی شده است؛ سپس نقشه‌های دوره‌های مختلف شهر (1345 تا 1395) استخراج شد. سپس نتایج تحلیل‌های چیدمان فضایی بررسی می‌شود و برای تجزیه و تحلیل داده ها از SPSS استفاده شده است. نتایج این تحقیق نشان داد که در سال 1345 قسمت مرکزی، در سال 1352 بخش غربی، در سال 1373 ادامه بخش غربی و در سال‌های 1383 و 1395 بخش جنوبی شهر خوی به دلایل توسعه راه و حمل و نقل و مهاجرت بیشتر دستخوش تحولات شده‌اند. همچنین عوامل کالبدی، اقتصادی و فنی به ترتیب با ارزش عددی «401/0، 288/0 و 167/0» عواملی که به صورت مستقیم و غیرمستقیم بیشترین تاثیر را بر تحول ساختار فضایی شهر تاریخی خوی داشته‌اند مشخص گردید.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Morphological analysis of the spatial structure of historical cities in the contemporary period using the Space Syntax technique (Case study: Khoy city)

نویسندگان English

Aram Khezerlou 1
Akbar Abdolahzadeh taraf 2
Arash Saghafi Asl 3
Mohammad Reza Pakdel Fard 4
1 PhD student in Urban Planning, International Campus, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran
2 Assistant Professor, Department of Urban Planning, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran
3 Assistant Professor, Department of Urban Planning, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
4 Assistant Professor, Department of Architecture, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
چکیده English

Urban morphology is a science that studies the physical shape of cities as well as the main factors and processes that shape it over time. Therefore, the purpose of this study is the morphological analysis of the spatial structure of the historical city of Khoy in the contemporary period using the space arrangement technique. The type of applied research and the approach to the research space is descriptive-analytical. The statistical population of Khoy is based on the census of 1395, 198845 people. Therefore, the sample size is determined based on Cochran's formula of 383 people. Data collection tools in field studies are questionnaires and observations. First, the effective factors in changing the spatial structure of the city are identified and then based on the network analysis method (ANP), these factors and sub-criteria are prioritized; then maps of different periods of the city (1345 to 1395) were extracted. Then the results of spatial arrangement analysis are reviewed and SPSS is used to analyze the data. The results of this study showed that in 1345 the central part, in 1352 the western part, in 1373 the continuation of the western part and in 1383 and 1395 the southern part of Khoy have undergone more changes due to road development, transportation and migration. Also, physical, economic and technical factors with numerical values of "0.401, 0.288 and 0.167", respectively, the factors that directly and indirectly had the greatest impact on the evolution of the spatial structure of the historic city of Khoy were identified.

کلیدواژه‌ها English

morphology
spatial structure
historical city
Space Syntax
Khoy city
- اقبال کورائیم، محمدرضا؛ سلیمانی مهرنجانی، محمد؛ کمانرودی،  موسی؛ زنگانه، احمد (1397)، تبیین ساختار فضایی شهر و شکل‌گیری مراکز فرعی در شهر اردبیل. مدیریت شهری و روستایی. ۱۷ (۵۰) :۳۰۵-۳۲۲.
- بشارتی‌فر، صادق؛ قادری، اسماعیل؛ پیشگاهی‌فرد، زهرا (1396)، تحلیل و تبیین تأثیرات صنعت نفت بر ساختار فضایی شهر (مطالعه‌ی موردی: شهر آبادان)، پژوهش‌های جغرافیای انسانی, 49 (3)، 657-673.
- بلیلان‌اصل، لیدا (1395)، ساختار فضایی شهر تبریز در دوره‌ی صفوی با مقایسه‌ی تطبیقی سفرنامه‌ها و اسناد تصویری، باغ نظر، 13 (38)، 47-60.
- پوراحمد، احمد؛ فرجی، امین؛ منوچهری میاندوآب، ایوب؛ عظیمی، آزاده (1390)، «تأثیر مدرنیسم بر توسعه فضایی - کالبدی شهرهای ایرانی - اسلامی»، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، ش 6.
- جمالی، سیروس (1394)، بررسی جایگاه گونه ریخت‌شناسی شهری در طرح‌های توسعه‌ی کالبدی ایران (مطالعه موردی: کلان‌شهر تبریز). مطالعات جغرافیایی مناطق خشک. ۵ (۱۹) :۸۵-۱۰۲.
- جیحانی حمیدرضا؛ عمرانی‌پور علی؛ رجبی، فاطمه (1398)، مطالعه آسیب‌شناختی سیر تحول ساختار فضایی شهر تاریخی نراق از دهه ۱۳۴۰ تا دهه ۱۳۹۰. مدیریت شهری و روستایی. ۱۸ (۵۵) :۲۳۹-۲۵۴.
- حسن‌زاده رونیزی، مریم (1387)، بررسی و تحلیل ساختار فضایی شهر شیراز با تکیه بر مدل آلن برتو، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شیراز.
- رفیعیان، مجتبی؛ زاهد، نفیسه (1399)، سنجش جدایی‌گزینی فضایی شهر قم و ارتباط آن با ساختار فضایی شهر. مجله آمایش جغرافیایی فضا, 10(35), 217-238.
- رفیعیان، مجتبی؛ زاهد، نفیسه (1399)، سنجش جدایی‌گزینی فضایی شهر قم و ارتباط آن با ساختار فضایی شهر. مجله آمایش جغرافیایی فضا، 10 (35)، 217-238.
- زیاری، کرامت‌اله، پوراحمد، احمد و روح‌اله محمدی (1389)، الگوی توزیع فضایی کاربری‌های شهری در شهرهای نفت‌خیز (مطالعه‌ی موردی: شهر دوگنبدان)، فصلنامه‌ی تحقیقات جغرافیا، سال دوم، شماره‌ی 779.
- شاه‌علی، جعفر (1389)، بررسی شبکه معابر شهری در ارتباط با مورفولوژی شهری، فصلنامه پژوهشی علمی جغرافیای انسانی، سال دوم، شماره سوم، تابستان 1389.
- صادقی، سارا (1391)، بررسی تاثیر طرح‌های توسعه شهری معاصر بر ساختار فضایی هسته تاریخی شمال شهر اصفهان، فصلنامه مطالعات شهری، 2 (5)، 3-12.
- صفایی‌پور، مسعود؛ سعیدی، جعفر (1396)، تحلیلی تاریخی بر عناصر و ساختار کالبدی فضایی شهرهای ایرانی‌ - اسلامی، اسلام و مطالعات اجتماعی، 5 (شماره 3 (پیاپی 19)), 95-125.
- عباس‌زادگان، مصطفی؛ بیدرام، رسول و صفورا مختارزاده (1391)، نگاهی ساختاری به اصلاح شبکه معابر در بافت‌های فرسوده جهت حل مشکل نفوذپذیری و انزوای فضایی این محلات در بافت فرسوده شهر مشهد، دو فصلنامه مدیریت شهری، شماره 30: 178-163.
- علی‌آبادی، زینب؛ محمدی، محمود (1398)، بررسی تحولات ساختار فضایی در مورفولوژی شهر طی ادوار تاریخی (نمونه موردی: شهر زنجان)، مجله آمایش جغرافیایی فضا, 9 (32)، 51-70.
- قدمی، مصطفی؛ عبداله‌وند، هادی (1397)، بررسی تأثیر سناریوهای ساختار فضایی شهر بر آلودگی هوا (نمونه مورد مطالعه: شهر تهران)، جغرافیا و توسعه فضای شهری، 5 (1)، 261-280.
- کریمیان، حسن؛ رحیم‌نژاد، مریم (1395)؛ بازیابی ساختار فضایی شهر تاریخی ساوه با اتکای به آثار معماری و شواهد باستان‌شناسانه، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 25 (14)؛ 29– 42.
- کریمیان، حسن؛ سیدین، ساسان (1389)، بازیابی شهرهای باستانی با استناد به متون تاریخی (نمونه‌ی موردی: دارابگرد)، باغ نظر، 6 (11)، 69-82.
- کلانتری خلیل‌آباد، حسین و رضا ملاحسینی اردکانی (1391)، «تفاوت الگوی شهرسازی در میزان محله‌گرایی نواحی فرهنگی و جغرافیایی مشابه (مطالعه تطبیقی: شهرهای اردکان و میبد)»، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، ش 7.
- لطفی، سهند و هدی بختیاری (1392)، ساماندهی نظام حرکتی در بافت محله‌های شهری از طریق تحلیل اصل اتصال‌پذیری در نهضت نوشهرسازی و با بهره‌گیری از روش چیدمان فضا (مطالعه موردی: بافت مرکزی شهر کاشمر)، فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات شهری، شماره نهم، صص 3 – 16.
- لطیفی، غلامرضا؛ خانی، حسین؛ خاکساری رفسنجانی، علی (1394)، فضای شهری، حیات اجتماعی (بستری در تحقق تعاملات اجتماعی)، چاپ اول، نگارستان اندیشه، تهران.
- مدنی‌پور، علی (1387)، طراحی فضای شهری، نگرشی بر فرآیند اجتماعی و مکانی، ترجمه فرهاد مرتضایی، شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری، تهران.
- مشفقی، وحید؛ جعفری، یحیی و هادی علیزاده (1398)، تحلیل ریخت‌شناسی شبکه‌ی شهری با رویکرد تعادل‌بخشی به فضا در شبکه‌ی شهری استان هرمزگان، آمایش سرزمین، دوره 11، شماره 2، صص 311 – 336.
- Alper, S. A (2009), thesis submitted to the graduate school of engineering and sciences of İzmir Institute of technology. In partial fulfillment of the requirements for the degree of doctor of philosophy in city planning
- Barke, M., Ünlü, T., Conzen, M. R. G., Cataldi, G., Marzot, N., Pont, M. B, & Kropf, K. (2018). Teaching urban morphology. V. Oliveira (Ed.). Cham: Springer.
- Batty, M. (2009). Cities as Complex Systems: Scaling, Interaction, Networks, Dynamics and Urban Morphologies.
- Burger, M. J., de Goei, B., Van der Laan, L., Huisman, F. J. (2011), Heterogeneous development of metropolitan spatial structure: Evidence from commuting patterns in English and Welsh city-regions, 1981–2001. Cities, 28(2), pp. 160-170.
- Garcia–Lopez, M. À., Nicolini, R., & Roig, J. L. (2020). Segregation and urban spatial structure in Barcelona. Papers in Regional Science, 99 (3), 749-772.
- Greene, M., and Reyes, J., and Castro, A. (2012). Old and new city: morphological analysis of Antakya. Proceedings: Eighth International Space Syntax Symposium, Santiago de Chile: PUC, P 825.
- Hillier, B. (2007). Space is the machine, a configurational theory of architecture Space Syntax. This electronic edition published http//www.spacesyntax.com
- Hu, L., Sun, T., & Wang, L. (2018). Evolving urban spatial structure and commuting patterns: A case study of Beijing, China. Transportation Research Part D: Transport and Environment, 59, 11-22.
- Koc, A., & Kubat, A. S. (2019). MORPHOLOGICAL TECHNIQUES FOR ASSESSING URBAN FORM OF ISTANBUL’S HISTORICAL PENINSULA.
- Kropf, S (2017) Handbook of urban morphology. Wiley, Chichester
- Lu, C., Pang, M., Zhang, Y., Li, H., Lu, C., Tang, X., & Cheng, W. (2020). Mapping Urban Spatial Structure Based on POI (Point of Interest) Data: A Case Study of the Central City of Lanzhou, China. ISPRS International Journal of Geo-Information, 9(2), 92.
- Owens, P. M. (2005), Beyond Density: Measuring Neighborhood Form in New England’s Upper Connecticut River Valley, PhD dissertation: University of California.
- Picard, P. M., & Zenou, Y. (2018). Urban spatial structure, employment and social ties. Journal of Urban Economics, 104, 77-93.
- Wardhani, F., & Bahri, S. (2021). Comparative Study of the Patterns and Characteristics Urban Morphology of the Old City, Bengkulu, and Singapore that Has Relation to Historical Background. In AUC 2019 (pp. 553-570). Springer, Singapore
- Zhang, L., Yue, W., & Liu, Y. (2017). Multidimensional analysis of the polycentric urban spatial structure—A case of Hangzhou. Econ. Geogr, 37, 67-75.
Hillier, B., & Vaughan, L, (2007), the city as one thing. Progress in Planning, 67(3), pp.205-230