جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

واکاوی عناصر و ویژگی‌های کاروانسراهای عصر قاجار و ابعاد ژئوپلیتیک آن

نوع مقاله : مقاله های برگرفته از رساله و پایان نامه

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه تاریخ، واحد بافت، دانشگاه آزاد اسلامی، بافت، ایران.
2 استادیار، گروه تاریخ، واحد یزد، دانشگاه آراد اسلامی، بافت، ایران.
3 استادیار، گروه تاریخ، واحد بافت، دانشگاه آراد اسلامی، بافت، ایران.
10.22034/jgeoq.2025.498223.4208
چکیده
کشور پهناور ایران به‌‌دلیل اهمیت سوق‌الجیشی و قرار گرفتن آن در مسیر جاده ابریشم به‌عنوان شاهراهی حیاتی و اقتصادی، همواره مورد توجه کاروان‌های تجاری بوده است. هدف از انجام این پژوهش بررسی ویژگی های کاروانسراهای دوره قاجار است. روش تحقیق در این پژوهش میدانی- تاریخی، تحلیلی است. بدین ترتیب ابتدا مطالعات تاریخی، به‌ویژه در سفرنامه‌ها به‌منظور دستیابی به راه‌های ارتباطی و خانه‌های میانی آن عصر انجام شده است. سپس بررسی میدانی با اطلاعات به‌دست آمده از منابع مکتوب تطبیق داده شده و سکونت‌گاه‌ها و مطالعات تاریخی مذکور عوامل معماری و ساختاری آثار را مورد تحلیل قرار داده‌اند. کاروانسرا به‌عنوان محل استقرار تجار و بازرگانان در ایجاد روابط تجاری نقش بسزایی داشت. کاروانسراها در بیشتر دوره‌های تاریخی ایران ساخته شده‌اند. در دوره قاجار اگرچه روابط تجاری با کشورهای مختلف از سر گرفته شد، اما هرگز به سطح روابط تجاری سابق نرسید. در این دوره، تعدادی کاروانسرا ساخته شد که به‌‌دلیل عجله در ساخت آنها و استفاده از مصالح بی‌کیفیت، به‌ویژه خشت، امروزه بیشتر این بناها تا حد زیادی تخریب شده یا به کلی ویران شده است. این پژوهش بر آن است تا با بررسی کاروانسراهای دوره قاجاریه و ویژگی‌های معماری و ساختاری آنها، ویژگی‌های مشترک این کاروانسراها را بررسی کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An analysis of the elements and characteristics of Qajar era caravanserais and their geopolitical dimensions

نویسندگان English

Taher Aghamolaei 1
Ali Rahimi Sadegh 2
Ebrahim Khorasani Parizi 3
1 PhD student, Department of History, Baft Branch, Islamic Azad University, Baft, Iran.
2 Assistant Professor, Department of History, Baft Branch, Islamic Azad University, Baft, Iran.
3 Assistant Professor, Department of History, Baft Branch, Islamic Azad University, Baft, Iran.
چکیده English

The vast country of Iran has always been of interest to trade caravans due to its strategic importance and its location on the Silk Road as a vital and economic highway. The purpose of this research is to examine the characteristics of Qajar period caravanserais. The research method in this research is field-historical and analytical. Thus, first, historical studies were conducted, especially in travelogues, in order to obtain communication routes and intermediate houses of that era. Then, the field study was combined with information obtained from written sources, and the aforementioned settlements and historical studies analyzed the architectural and structural factors of the works. The caravanserais, as a place for merchants and traders, played a significant role in establishing trade relations. Caravansers were built in most historical periods of Iran. Although trade relations with different countries were resumed during the Qajar period, they never reached the level of previous trade relations. During this period, a number of caravanserais were built, but due to the haste in their construction and the use of poor-quality materials, especially brick, most of these buildings have been largely destroyed or completely demolished today. This research aims to examine the common features of these caravanserais by examining the Qajar period caravanserais and their architectural and structural features.

کلیدواژه‌ها English

Caravanserai
Merchants
Qajar
دهخدا، ع. ا. (1377). لغتنامه دهخدا. مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
خداپرستی، ف. (1376). فرهنگ جامع واژگان مترادف و متضاد زبان فارسی. مرکز چاپ و نشر کتابهای درسی.
رشیدالدین فضل الله. (1267-1274 ق.). روزنامه وقایع اتفاقیه، شمارههای 1، 2، 223، 371.
سهیلی، ج.، و رسولی، ن. (1395). مطالعه تطبیقی نحو فضای معماری کاروانسراهای دوره قاجاریه (مطالعه موردی: کاروانسراهای قزوین و کاشان). هویت شهر، 10(26)، 47-60. https://sid.ir/paper/154711/fa
پیری، س.، و افشاری آزاد، س. (1395). مطالعه کاروانسراهای درونشهری دوره قاجار همدان نمونه موردی: کاروانسرای حاج صفرخانی. پژوهشهای باستانشناسی ایران، 6(11)، 207-221. https://sid.ir/paper/245115/fa
خاکسار بختیاری، ف. (1395). کاروانسراهای تهران، ورامین و ری از دوره صفویه تا دوره قاجار (اهمیت، کاربری، خاصهها و تحولات) [پایاننامه کارشناسی ارشد]. دانشگاه تهران.
سیرو، م. (1375). راههای باستانی ناحیه اصفهان و بناهای وابسته به آنها (م. مشایخی، مترجم). سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران.
سیرو، م. (بی تا). کاروانسراهای ایران و ساختمانهای کوچک میان راه (ع. بهنام، مترجم). سازمان ملی حفاظت از آثار ملی ایران.
عبدلیفرد، ف. (1383). چاپارخانه ها و راههای چاپاری در ایران. انتشارات هیرمند.
فرشچی، ح.، و حاجی زمانی، م. (1398). بررسی کاروانسراهای ایران و بناهای وابسته به آن. نشریه معماریشناسی، (7).
نیکنامی، ک.، و دهپهلوانی، م. (1392). توسعه گردشگری راه ابریشم، فرصتها و چالشها. کنفرانس ملی جغرافیا، گردشگری، منابع طبیعی و توسعه پایدار.
کیانی، م.، و کلاریس، و. (1362). فهرست کاروانسراهای ایران. سازمان حفاظت آثار باستانی ایران.
هیلن براند، ر. (1383). معماری اسلامی شکل کارکرد و معنی (ب. آیتاللهزاده شیرازی، مترجم). بینا.