جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

ارزیابی نقش حکمرانی مطلوب در بهبود نظام درآمدی شهرداری‌ها: مطالعه‌ای در بستر مدیریت شهری ایران

نوع مقاله : مقاله های برگرفته از رساله و پایان نامه

نویسندگان
فاطمه سلطانی 1
مهدی شعبان نیا منصور 2
علی دشتی 2
1 دانشجوی دکتری، گروه حقوق عمومی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 استادیار، گروه حقوق عمومی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/jgeoq.2025.483129.4144
چکیده
مدیریت شهری در ایران با چالش‌های جدی در تأمین مالی پایدار و کارآمد روبروست، به‌ویژه در حوزه وصول حقوق مالی ملی و محلی. این مقاله با رویکردی تحلیلی-توصیفی به بررسی موانع ساختاری و نهادی پیش‌روی شهرداری‌ها در تأمین منابع مالی مورد نیاز برای ارائه خدمات عمومی و تحقق توسعه شهری پایدار می‌پردازد. چارچوب نظری پژوهش بر مبنای اصول حکمرانی مطلوب ـ از جمله شفافیت، پاسخ‌گویی، عدالت، کارآمدی و مشارکت ـ بنا شده و تلاش شده است تا رابطه این شاخص‌ها با کیفیت نظام درآمدی شهرداری‌ها تحلیل شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که عدم تناسب بین اختیارات و مسئولیت‌های دولت‌های محلی، تمرکز قدرت و منابع در سطح ملی، ضعف در قوانین مربوط به وضع و وصول عوارض و مالیات محلی، و نبود الگوهای پایدار درآمدی، از جمله چالش‌های اصلی در مدیریت مالی شهری هستند. همچنین، تحلیل موردی وضعیت شهرداری تهران طی سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰ نشان می‌دهد که اتکای زیاد به درآمدهای ناپایدار مانند فروش تراکم، در تعارض با اصول حکمرانی مطلوب و تهدیدی برای حق بر شهر و اعتماد عمومی است. این مقاله بر لزوم بازنگری در ساختار مالی شهرداری‌ها، تمرکززدایی مالی هدفمند، و ارتقاء شفافیت و پاسخ‌گویی در فرآیندهای درآمدزایی شهری تأکید دارد تا مدیریت شهری بتواند به شاخص‌های حکمرانی مطلوب نزدیک شود.
کلیدواژه‌ها
مدیریت شهری
حکمرانی مطلوب
درآمدهای پایدار شهری
حقوق مالی محلی و ملی
تمرکززدایی مالی

عنوان مقاله English

Evaluating the role of good governance in improving the revenue system of municipalities: A study in the context of Iranian urban management

نویسندگان English

Fatemeh Soltani 1
Mehdi Shabannia Mansour 2
Ali Dashti 2
1 PhD Student, Department of Public Law, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Public Law, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

Urban management in Iran faces serious challenges in sustainable and efficient financing, especially in the area of collecting national and local financial rights. This article, using an analytical-descriptive approach, examines the structural and institutional obstacles facing municipalities in securing the financial resources needed to provide public services and achieve sustainable urban development. The theoretical framework of the research is based on the principles of good governance - including transparency, accountability, justice, efficiency, and participation - and an attempt has been made to analyze the relationship between these indicators and the quality of the municipal revenue system. The findings show that the disproportion between the powers and responsibilities of local governments, the concentration of power and resources at the national level, weaknesses in the laws related to the imposition and collection of local taxes and duties, and the lack of sustainable revenue models are among the main challenges in urban financial management. Also, a case study of the situation of Tehran Municipality during the years 1396-1400 shows that heavy reliance on unstable revenues such as density sales is in conflict with the principles of good governance and a threat to the right to the city and public trust. This article emphasizes the need to review the financial structure of municipalities, target financial decentralization, and enhance transparency and accountability in urban revenue generation processes so that urban management can approach good governance indicators.

کلیدواژه‌ها English

Urban management
good governance
sustainable urban revenues
local and national financial rights
financial decentralization
جمشیدزاده، محمدرضا. (۱۳۸۸). بررسی تطبیقی منابع درآمدی پایدار در مدیریت شهری، تهران: مؤسسه نشر دانش نوین.
حسن‌زاده، مهدی. (۱۳۹۹). ساختار درآمدی شهرداری‌ها در ایران، تهران: انتشارات سازمان شهرداری‌ها.
حسینی، سیدرضا. (۱۴۰۰). نظام نظارتی شهرداری‌ها، مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی.
زرنور، هادی؛ مهرآذین، شهلا؛ ستاری‌فر، محمد. (۱۳۹۲). بازیابی مناسبات مالی دولت و شهرداری‌ها، تهران: مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران.
زارعی، احمد. (۱۴۰۰). اقتصاد شهری و مدیریت درآمدهای پایدار، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
سعیدی، علی. (۱۴۰۲). حکمرانی شهری و مدیریت مالی، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
شهرداری اصفهان. (۱۴۰۱). گزارش اجرای طرح پایلوت مالیات بر ارزش زمین، اصفهان: انتشارات شهرداری اصفهان.
شهرداری مشهد. (۱۴۰۱). گزارش اصلاحات مالی شهرداری مشهد، مشهد: انتشارات شهرداری مشهد.
مشکینی، ابوالفضل؛ شعبان‌زاده نمینی، حسین؛ خیرخواه، محمد. (۱۳۹۶). راهنمای تأمین منابع مالی شهرداری‌ها، تهران: سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور.
معزی‌مقدم، حسین. (۱۳۸۱). شیوه‌های نوین تأمین منابع درآمدی شهرداری‌ها، تهران: سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۴۰۰). تحلیل نظام مالی شهرداری‌های ایران، تهران: انتشارات مجلس.
مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران. (۱۴۰۰). الگوی بهینه درآمدزایی پایدار شهری، تهران: انتشارات شهرداری تهران.
مرکز مطالعات شهرداری تهران. (۱۴۰۲). گزارش عملکرد مالی شهرداری تهران، تهران: انتشارات شهرداری تهران.
نوروزی، علی. (۱۳۹۸). قوانین و مقررات شهرداری‌ها، تهران: انتشارات خرسندی.
بانک جهانی(1401)، راهنمای اصلاح نظام مالی شهرداری‌ها (ترجمه: پژوهشکده امور اقتصادی)، تهران: نشر اقتصاد
حسینی، سیدمرتضی؛ قدیری، رضا؛ محمدی، علی. (۱۳۹۹). بررسی چالش‌های درآمدی شهرداری‌های کلان‌شهرهای ایران، مجله مدیریت شهری، ۱۲(۳)، ۱۰-۲۵.
رحمانی، مریم؛ علویان، مرتضی؛ قاسمی، ابوالفضل. (۱۴۰۱). موانع تحقق پارادایم حکمرانی خوب شهری در ایران. پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی ایران، ۱۰(۳۴)، ۱۱۷-۱۴۱.
رفیعی، محمد. (۱۴۰۱). مالیات‌های محلی و توسعه پایدار شهری. فصلنامه اقتصاد شهری، ۱۵(۳)، ۷۵-۹۲.
شفیعی، مریم. (۱۴۰۲). نقش شفافیت مالی در کاهش فساد شهری. مجله مطالعات مدیریت شهری، ۸(۱)، ۶۰-۷۵.
قاسمی، ابوالفضل؛ علویان، مرتضی؛ لطفی، صدیقه؛ رحمانی، مریم. (۱۴۰۰). تحلیل مضامین حکمرانی خوب شهری در برنامه‌های توسعه جمهوری اسلامی ایران. پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی ایران، ۱۰(۳۴)، ۱۱۷-۱۴۱.
قلی‌پور، رحمت‌الله؛ درویش‌زاده، محمدمهدی؛ پیران‌نژاد، علی. (۱۳۹۸). بررسی روش‌ها و موانع دستیابی به درآمد پایدار شهری. مدیریت دولتی، ۱۱(۱)، ۱۵۱-۱۷۸.
کاظمیان، مسعود؛ معصومی‌فر، حمید. (۱۳۹۹). تأثیر روش‌های تأمین مالی مدیریت شهری بر حق بر شهر در کلان‌شهر تهران. فصلنامه مطالعات شهر و منطقه، ۷(۲)، ۴۵-۶۷.
کریمی، علی؛ پارسا، ندا. (۱۳۹۱). تبیین نظری حکمرانی خوب شهری: تعیین شاخص‌ها و مؤلفه‌ها. مجله حکمرانی شهری، ۳(۱)، ۳۲-۵۰.
میکائیلی نمینی، حمیدرضا. (۱۳۹۲). تحلیل ساختاری نظام درآمدی شهرداری‌ها. فصلنامه مدیریت شهری، ۱۰(۳)، ۶۵-۷۲.
میلانی، علیرضا؛ پژویان، جمشید؛ حسینی، سیدمحسن؛ غفاری، محمود. (۱۳۹۹). بررسی تأثیر مالیات محلی بر توزیع درآمد در کشورهای منتخب او. ایی. سی. دی.. مجله پژوهش‌های اقتصادی، ۱۵(۲)، ۱۱۲-۱۳۰.
پژوهشکده امور اقتصادی. (۱۴۰۰). نظام مالیاتی محلی در ایران: چالش‌ها و راهکارها. تهران: نشر پژوهشکده.
سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور. (۱۴۰۱). طرح جامع اصلاح نظام درآمدی شهرداری‌ها. تهران: انتشارات سازمان شهرداری‌ها.
مرکز آمار ایران. (۱۴۰۲). سالنامه آماری شهرداری‌های کشور. تهران: انتشارات مرکز آمار ایران.
UN-Habitat. (2010). The Global Campaign on Urban Governance: Concept Paper. Nairobi: United Nations Human Settlements Programme.
Hendriks, F. (2014). Understanding Good Urban Governance: Essentials, Shifts, and Values. Urban Affairs Review, 50(4), 553–576.
Harvey, D. (1989). The Urban Experience. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
Pierre, J. (1999). Models of Urban Governance: The Institutional Dimension of Urban Politics. Urban Affairs Review, 34(3), 372–396.
Rhodes, R. A. W. (1997). Understanding Governance: Policy Networks, Governance, Reflexivity and Accountability. Buckingham: Open University Press.
(2020). Local Governance and Urban Finance. New York: United Nations Publications.
World Bank. (2021). Municipal Finance Reform in Developing Countries. Washington: World Bank Publications.
(2022). Fiscal Decentralization and Urban Governance. Paris: OECD Publishing.
(2021). Local Governance and Urban Finance Reform. New York: United Nations Publications.
World Bank. (2022). Municipal Finance Reform Toolkit. Washington: World Bank Publications.
(2021). Local Public Finance in Emerging Countries. Paris: OECD Publishing