جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

بررسی و تحلیل تاریخی اقدامات شاه عباس صفوی (996-1038ق.) در مشهد و تاثیر آن بر توسعه شهری

نوع مقاله : مقاله علمی -پژوهشی کاربردی

نویسندگان
1 دانشیار گروه جغرافیا، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 دانشیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
3 استادیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
هنگامی که حکومت صفوی، تسلط و حاکمیت خود را بر مراکز اصلی زیارتی به خصوص در حوزه عراق از دست داد، تلاش کرد که مهمترین مرکز زیارتی داخلی، یعنی حرم مطهر امام رضا(ع) را در کانون توجه قرار دهد. به خصوص نبوغ و ابتکار شاه عباس در این زمینه، دستاوردهای اساسی به همراه داشت. به همین دلیل، در وی(996-1038ق.)، مشهد رشد غیر قابل باوری یافت. این تحول به قدری بود که نه تنها ساختار کالبدی و اجتماعی این شهر را کاملا دگرگون نمود، بلکه سیاست و اقتصاد دولت صفوی را در مسیر دیگری قرار داد. به همین منظور، این تحقیق به شیوه توصیفی – تحلیلی، به انجام رسید تا به این سوالات اساسی پاسخ گوید: اقدامات شاه عباس چه تاثیری در گسترش و توسعه شهر مشهد داشته است؟ و آیا تحول و توسعه این شهر، توسعه درونزا ایران را ممکن ساخته است و یا خیر؟ نتایح نشان داد که با تغییر سیاست صفویان از توجه و تمرکز بر اماکن مذهبی عراق به سوی حرم مطهر امام رضا(ع)، مشهد تا حدودی جایگزین اماکن مقدس عراق شد و حتی حج و سفر به حجاز را هم تحت تاثیر قرارداد. این امر ضمن آن که از خروج سکه و ارز از کشور جلوگیری کرد، با توسعه مسیرهای ارتباطی داخلی و افزایش امنیت و رواج اقدامات عمرانی، مبادلات اقتصادی، تولیدی و رفاه بیشتر مردم ایران را به همراه آورد و دولت ایران را به سطحی از قدرت و توان رساند که بسیاری از امتیازاتی را که به دولت عثمانی واگذر کرده بود، بازپس گیرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Historical study and analysis of the actions of Shah Abbas Safavi (996-1038 AH) in Mashhad and its impact on urban development

نویسندگان English

Rostam Saberifar 1
Majtaba Soltani Ahmadi 2
Ahmad Reza Motevali 3
1 Associate Professor, Department of Geography, Payam Noor University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Islamic History and Civilization, Payam Noor University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Islamic History and Civilization, Payam Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

When the Safavid government lost its dominance and authority over the main religious centers, particularly in the region of Iraq, it sought to emphasize and draw attention to the most important pilgrimage center within Iran – the sacred shrine of Imam Reza (AS). Especially the innovation and ingenuity of Shah Abbas in this case brought about many significant achievements and consequences. During the reign of Shah Abbas I (996–1038 AH / 1588–1629 AD), Mashhad experienced considerable growth and development, such that not only did it change the social structure of the city, but also caused a comprehensive shift in the overall policies and economic strategies of the Safavid state. This research, using a descriptive-analytical method, aims to answer the following essential questions: What influence did Shah Abbas I’s policies have on the expansion and development of Mashhad? Whether the evolution and development of Mashhad caused the endogenous development of Iran? These findings show that after the Safavids’ shift in their strategy from emphasizing Iraq’s holy centers, the shrine of Imam Reza (AS) replaced them as the focus of attention, and to some extent, travel to Hejaz was influenced by it. This policy also prevented the outflow of currency from Iran. Development of internal trade routes, increased security, and civil construction planning brought considerable growth in economic exchange and production and public welfare-elevating Iran to a new level that reclaimed many privileges previously conceded to the Ottoman Empire.

کلیدواژه‌ها English

Economic Prosperity
Political Unity
Shah Abbas
Mashhad
Endogenous Development
  1. ابن‌حوقل ( 1345)، صورة‌الارض، ترجمة دکتر جعفر شعار، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
  2. احتشام کاویانیان، محمد (1354)، شمس الشموس یا تاریخ آستان قدس، مشهد: آستان قدس رضوی.
  3. اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (1362)، مطلع‌الشمس، به‌اهتمام تیمور برهان لیمودهی، تهران: انتشارات فرهنگسرا.
  4. افوشته‌ای نطنزی، محمود‌‌بن هدایت­الله (1350)، نقاوه الاثار فی ذکر الاخیار، به اهتمام، احسان اشراقی، تهران: انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  5. اقبال آشتیانی، عباس (1375)، تاریخ ایران، تهران: انتشارات خیام.
  6. اوکتایی، عبدالعلی (1340)، تاریخ کتابخانه آستان قدس، نامه آستان قدس، 7، 55-59.
  7. ایزدی، حسین، (1391)، شاهان صفوی و زیارت، شیعه شناسی، 10(39)، 131-152.
  8. بارتولد، واسیلی ولادیمیروویچ (1358)، تذکرة جغرافیای تاریخی ایران، ترجمة حمزه سردادور، تهران: انتشارات توس.
  9. باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (1362)، سیاست و اقتصاد در عصر صفوی، تهران: انتشارات صفی علیشاه.
  10. ترکمان، اسکندربیگ منشی (1335/1382)، عالم آرای عباسی، به کوشش ایرج افشار، تهران: انتشارات امیرکبیر.
  11. حسینی، سیدهاشم (1387)، بررسی عوامل اعتلا و توسعه شهر مقدس مشهد طی دوره صفویه، مجله فرهنگ، ویژه تاریخ، 67، 93-116.
  12. خواندمیر، غیاث­الدین (1380)، تاریخ حبیب السیر، به کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران: خیام.
  13. دولتشاه سمرقندی (بی تا)، تاریخ دولتشاه سمرقندی، تصحیح ادوارد براون، به‌کوشش محمد عباسی، تهران: انتشارات بارانی.
  14. زنگنه، ابراهیم (1386)، تاریخ مشهد بزرگ، مشهد: انتشارات خاطره.
  15. سلطانزاده، حسین (1364)، تاریخ مدارس ایران از عهد باستان تا تاسیس دارالفنون، تهران: نشر آگاه.
  16. سیدی، مهدی (1378)، تاریخ مشهد( از آغاز تا مشروطه)، تهران: انتشارات جامی.
  17. سیوری، راجر ‌(1379)، ایران عصر صفوی، ترجمه، کامبیز عزیزی، تهران: انتشارات نشر مرکز.
  18. شاردن، ژان (1375)، سفرنامه شاردن، ترجمه اقبال نعیمایی، تهران: انتشارات توس.
  19. طاهرنیا، بهروز (1379)، مشهد از نگاه سیاحان، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
  20. طلایی، زهرا (1397)، سیاست مذهبی صفویان و پیامد آن بر توسعه موقوفات حرم امام رضا(ع)، پژوهشهای تاریخی، 37، 129-152.
  21. عطاردی، عزیزالله (1371) تاریخ آستان قدس رضوی، تهران: عطارد.
  22. فاضل بسطامی، کاوه ( 1393)، فردوس التواریخ، تصحیح و تحقیق، سید حمید سیدی، غلامرضا پرنده، ابراهیم عرب­پور، مشهد: بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی.
  23. فلسفی، نصرالله (1377)، زندگانی شاه عباس اول، تهران: انتشارات علمی.
  24. قاضی احمد، شرف­الدین الحسین الحسینی القمی (1359)، خلاصه التواریخ، تصحیح احسان اشراقی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  25. قدیانی، عباس (1384)، تاریخ فرهنگ و تمدن ایران در دوره صفویه، تهران: انتشارات فرهنگ مکتوب.
  26. قزوینی، محمد ( 1332)، بیست مقاله، تهران: ابن سینا.
  27. قصابیان، محمدرضا (1377)، تاریخ مشهد ( از پیدایش تا آغاز دوره افشاریه)، مشهد: انتشارات انصار.
  28. کروسینسکی، یوداش تادیوش ( 1363)، سفرنامه، مترجم: عبدالرزاق دنبلی، مقدمه وتصحیح، دکتر مریم میراحمدی، تهران: انتشارات توس.
  29. کیانی، محمدیوسف (1374)، پایتخت‌های ایران، تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی.
  30. مدرس رضوی، محمد تقی (1378)، سال شمار وقایع مشهد در قرنهای پنجم تا سیزدهم، مشهد: بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی.
  31. مقدسی، ابوعبدالله محمدبن‌احمد (1361)، احسن‌التقاسیم فی معرفة‌الاقالیم، ترجمة علینقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
  32. منجم ‌یزدی، ملا‌جلال‌الدین محمد (1366)، تاریخ عباسی یا روزنامه ملا جلال، ( چاپ اول)، به کوشش سیف الله وحیدنیا، تهران: انتشارات وحید.
  33. نوایی، عبدالحسین و غفاری‌فرد، عباسعلی (1388)، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه( چاپ پنجم)، تهران: انتشارات سمت.