جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

نشانه‌شناختی سقاخانه‌ها به مثابه عناصر هویت‌ساز در بافت تاریخی شهرهای ایران(با تأکید بر نقش آن‌ها در تقویت خوانش فرهنگی-جغرافیایی فضا)

نوع مقاله : مقاله های برگرفته از رساله و پایان نامه

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری شهرسازی اسلامی دانشگاه هنراسلامی تبریز
2 استاد گروه معماری و شهرسازی دانشگاه هنراسلامی تبریز
چکیده
بشر معاصر در کنار زندگی روزمره، با باورها مراسم آیینی پیشینیان خویش گره خورده و از گذشته برای پاسخ دهی به مطالبات معنوی خود در کنار خواسته های مادی، به فراهم آوردن بستری مناسب برای انجام این آیین‌ها نیازمند بوده است. برای این منظور وی به ساخت بناهایی با عملکرد مناسب جهت این موضوع اهتمام ورزیده است. ایرانیان در ابتدا به‌ترتیب، معابد، آتشکده‌ها و مقابربرای این منظور بنا می نمودند پس از اسلام نیز مساجد آرامگاه‌ها به‌عنوان بناهای اصلی‌تر خانقاه‌ها، حسینیه‌ها، تکایا و سقاخانه‌ها به‌عنوان بناهای خرد تر و فرعی‌تر مطرح بوده اند. در این میان سقاخانه ها به‌دلیل کوچکی کالبد فراوانی نشانه های موجود در آن به عنوان یک بنای شاخص حائز اهمیت تلقی می گردند که با رسمی شدن مذهب شیعه در ایران توسط حکومت صفوی و پس از آن یک بار دیگر با قدرت گرفتن حکومت قاجار، نمونه های زیبا و کارکردی بسیاری از این بنا در شهرهای مختلف ایران ساخته شد. در پژوهش حاضر با بهره گیری از نظام سه گانه نشانه‌ای پیرس به‌عنوان یکی از پیشگامان نشانه‌شناسی نوین اقدام به بررسی و تحلیل عناصر خرد مقیاس درون این بنا شده‌است که مرحله اولیه آن با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای انجام پذیرفته در مرحله بعد به بررسی سقاخانه های موجود در شهرهای اردبیل، اصفهان، تهران ارومیه از طریق مطالعات میدانی اقدام شده است؛ تحلیل و بررسی اطلاعات حاکی از آن بوده که بنای سقاخانه در حال حاضر بیش از آنکه با جنبه عملکرد اجتماعی- فرهنگی آن مرتبط باشد، از بابت ویژگی های کالبدی مورد توجه است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Semiotics of Saqakhaneh as identity-building elements in the historical context of Iranian cities (with emphasis on their role in strengthening the cultural-geographical reading of space)

نویسندگان English

Shahrzad Jahan \amin 1
Ahad Nejad Ebrahimi 2
1 PhD Student in Islamic Urban Planning, Tabriz University of Islamic Art
2 Professor, Department of Architecture and Urban Planning, Tabriz University of Islamic Art.
چکیده English

Contemporary human life is deeply intertwined with inherited beliefs and ritual practices, which have historically shaped the built environment alongside material needs. In Iran, this interaction has produced a wide range of religious structures, from ancient temples and fire temples to Islamic mosques, mausoleums, and smaller-scale institutions such as saghākhānehs. Among these, saghākhānehs hold special significance due to their modest size and the abundance of symbolic elements embedded within them. Their proliferation during the Safavid and Qajar dynasties highlights their role as both functional and symbolic markers in urban life.

This study applies Charles Peirce’s triadic model of semiotics to analyze the architectural and symbolic features of saghākhānehs. The research was conducted in two stages: an initial documentary study followed by fieldwork in selected cities of Iran, including Ardabil, Isfahan, Tehran, and Urmia. Through this approach, the investigation focused on identifying and interpreting small-scale elements such as water basins, cups, latticed windows, locks, candles, mirrors, and inscriptions.

The findings indicate that saghākhānehs today are valued more for their physical form than for their cultural and social functions, which historically involved water distribution, communal gathering, and ritual remembrance. While their practical role has diminished with modern infrastructure, their semiotic and symbolic dimensions remain significant. By understanding saghākhānehs as layered cultural texts rather than mere physical relics, this research highlights their potential for cultural revitalization and their continued relevance to urban identity in contemporary Iranian cities.

کلیدواژه‌ها English

Contemporary architecture
Saqakhaneh
Peirce'
s semiotics
cultural-geographical function of space
Ardabil
احمدی ملکی، رحمان. (۱۳۷۷). سقاخانه‌های قدیمی تهران. وقف میراث جاویدان، (۲۳ و ۲۴)، ۸۴۸۹.
احمدی، بابک. (۱۴۰۰). از نشانه‌های تصویری تا متن: به‌سوی نشانه‌شناسی ارتباط دیداری (چاپ نوزدهم). تهران: نشر مرکز.
امینی، رقیه، منتظرالقائم، اصغر. (۱۳۸۷). ارزیابی عملکرد مسجد در قرون نخستین اسلامی. در مجموعه‌مقالات نخستین همایش آرمان‌شهر اسلامی. اصفهان: دانشگاه اصفهان.
آملی رضوی‌فر، نسرین، غفاری، حسین. (۱۳۹۰). نشانه‌شناسی پیرس در پرتو فلسفه، معرفت‌شناسی و نگرش وی به پراگماتیسم. نشریه فلسفه، ۳۹(۲).
باجلان، علی‌محمد. (۱۴۰۲). سقاخانه؛ نماد عزاداری محرم در بروجرد و کارکردهای آن. فرهنگ مردم ایران، ۲۱(۷۲۷۳)، ۲۱۷۲۳۵.
تناولی، پرویز. (۱۳۹۴). طلسم: گرافیک سنتی ایران. تهران: بن‌گاه.
جعفرنژاد، سیدرضا؛ و جعفرنژاد، سیدحسین. (۱۳۹۶). نقش آیکونوگرافی در تکایا و سقانفار (سقاخانه) مازندران. فصلنامه تحقیقات جدید در علوم انسانی، ۳(۲۵)، ۸۷۹۳.
حجارپورخلج، سعید. (۱۴۰۰). بررسی تأثیر نهاد وقف در ایجاد سقاخانه‌ها در بافت شهری (مطالعه موردی: اصفهان) فصلنامه وقف میراث جاویدان، ۱۱۶، ۵۳۷۰.
درخش، سعیده، باصولی، مهدی. (۱۴۰۰). روایت منظرین سقاخانه در شهر ایرانی. نشریه منظر، ۱۳(۵۵)، ۵۴۶۱.
درودگر، مریم، فربد، محمدصادق، اکبریان، مصطفی. (۱۳۹۳). بررسی مردم‌شناسی نمادین سقاخانه‌های تهران (مطالعه موردی: منطقه ۱۲) (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد). دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
زارعی، محمدابراهیم؛ و حبیبی، حسین. (۱۳۹۲). سقاخانه و سیر اندیشه ایرانیان در پس‌زمینه این نوع بنا؛ مطالعه موردی سقاخانه ارباب میرزای شهرکرد. پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، (۴)، ۳۷۵۶.
شوالیه، ژان ژاک، گربران، آلن. (۱۳۸۵). فرهنگ نمادها: اساطیر، رؤیاها، رسوم، ایماء و اشاره ... (جلد ۴؛ ترجمه سودابه فضایلی). تهران: نشر جیحون.
شوالیه، ژان ژاک، گربران، آلن. (۱۳۸۸). فرهنگ نمادها: اساطیر، رؤیاها، رسوم، ایماء و اشاره ... (جلد ۱؛ ترجمه سودابه فضایلی). تهران: نشر جیحون.).
شیخ‌مهدی، علی؛ و قمی، مصطفی. (۱۳۹۰). پست‌مدرنیسم در مکتب سقاخانه: آمیختگی سنت و مدرنیسم. کتاب ماه هنر، (۱۵۱)، ۱۲۰۱۲۷.
عباس‌زاده، مظفر، آیشم، معصومه. (۱۳۹۶). تعریف محور تاریخی، فرهنگی و گردشگری در بافت کهن شهر ارومیه، نمونه محله مهدی‌القدم. جستارهای شهرسازی، ۴۸، ۹۷۱۱۴.
عرب‌زاده، جمال؛ و میراخورلی، محبوبه. (۱۳۹۵). نقش اساطیر به مثابه عنصر تزئینی در آثار هنرمندان جنبش سقاخانه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشکده هنرهای تجسمی، دانشگاه تهران.
عناصری، جابر. (۱۳۸۳). تأثیر تشیع بر ابنیه، اماکن و زیارتگاه‌های مذهبی ایران. شیعه‌شناسی، ۲(۷)، ۱۲۱۱۴۶.
فیاض، ابراهیم، سرافراز، حسین، احمدی، علی. (۱۳۹۰). نشانه‌شناسی چشم‌اندازه‌ای فرهنگی در جغرافیای فرهنگی؛ راهبردی مفهومی برای فهم و کشف معنا. فصلنامه تحقیقات فرهنگی، ۴(۴)، ۹۱۱۱۶.
نصر، طاهره. (۱۳۹۶). جایگاه نشانه‌های شهری در واکاوی مؤلفه‌های هویت و فرهنگ در سیمای شهر ایرانی؛ مطالعه موردی: شیراز. هویت شهر، ۱۱(۲۳)، ۱۷۲۸.
نقی‌زاده، محمد. (۱۳۹۳). هویت شهر و کمال‌بخشی به بافت تاریخی آن، مطالعه موردی: مشهد مقدس. هویت شهر، ۸(۱۹)، ۱۹۳۴.
Al-Khalidi, M. (2021). The role of water structures in Arab culture: A comparative study. Arab Studies Quarterly, 43(2), 123–140.
Canter, D. V., & Stringer, P. (1976). Environmental Interaction: Psychological Approaches to Our Physical Surroundings. New York: International Universities Press.
Çelik, Z. (2020). Water and architecture in Ottoman urbanism: A study of fountains and water structures. Journal of Ottoman Studies, 45(1), 67–85.
Kaya, M. (2019). The role of public fountains in Turkish culture: A historical perspective. Turkish Studies, 20(3), 345–360.
Koray, G., Erdoğan, G. S., & Güven, M. (2023). An investigation of the use of water elements in historical places vis-à-vis basic design criteria, Ottoman period. BBDS – Black Book: Drawing and Sketching, 4(1), 56–63. https://doi.org/10.48619/bbds.v4i1.849.  journals.wisethorough.com.
Peirce, C. S. (1931–1935). Collected Papers of Charles Sanders Peirce. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Peirce, C. S., & Turrisi, P. A. (1997). Pragmatism as a Principle and Method of Right Thinking: The 1903 Harvard “Lectures on Pragmatism”. Albany: State University of New York Press.
Sedes, F. (2023). Fountains of Adrianopolis–Edirne. AIS – Architecture Image Studies, 4(1), 8–21. https://doi.org/10.48619/ais.v4i1.775.  journals.wisethorough.com.
Thellefsen, M. (2010). Knowledge Organization, Concepts, Signs: A Semeiotic Framework (PhD thesis). University of Copenhagen.