جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

آینده پژوهی روند ها و رویکرد های پدافند غیر عامل در زیرساخت های کالبدی-عمرانی کلانشهر تهران در برابر تهدیدات سخت

نوع مقاله : مقاله علمی -پژوهشی کاربردی

نویسندگان
1 استادیار، گروه پدافند غیرعامل، دانشکده پدافند غیرعامل، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری، گروه برنامه‌ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 فارع التحصیل کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری - دانشکده جغرافیا - دانشگاه تهران
چکیده
در پژوهش حاضر، با هدف آینده‌پژوهی روندها و رویکردهای پدافند غیرعامل در زیرساخت‌های حیاتی شهر تهران در مواجهه با تهدیدات سخت و با تاکید بر رویکردهای آینده‌پژوهی، از ترکیب روش‌های توصیفی-تحلیلی و دلفی به منظور گردآوری، پالایش و اجماع‌سازی نظرات خبرگان استفاده شده است. در گام نخست، هشت زیرساخت کلیدی شامل حمل‌ونقل، ارتباطات و فناوری اطلاعات، انرژی، تأمین آب، غذا و کشاورزی، بهداشت و سلامت، حاکمیت، و دفاع و امنیت شناسایی گردید. سپس، با استفاده از ماتریس اثرگذاری-اثرپذیری (MICMAC)، شدت تعاملات متقابل میان این زیرساخت‌ها در چهار سطح (صفر تا سه) کمی‌سازی شد. تحلیل نتایج نشان داد که شبکه زیرساختی تهران دارای ماهیتی کاملاً سیستمی و غیرخطی است و عملکرد مستقل هیچ زیرساختی قابل تصور نیست. زیرساخت انرژی با بیشترین مجموع اثرگذاری (۱۸) به عنوان پیشران اصلی ثبات کل شبکه شناسایی شد، به گونه‌ای که اختلال در تولید یا توزیع انرژی به سرعت عملکرد حمل‌ونقل، آب‌رسانی، خدمات ارتباطی، واکنش‌های دفاعی و سازوکارهای حکمرانی را مختل می‌سازد. زیرساخت حمل‌ونقل نیز با مجموع اثرگذاری (۱۳)، جایگاه دوم را به خود اختصاص داده و وقفه در آن، توان لجستیکی، امنیت غذایی و دسترسی به خدمات بهداشتی را به شدت کاهش می‌دهد. بر اساس مقایسه مقادیر اثرگذاری و اثرپذیری، زیرساخت‌ها به چهار گروه پیشران (انرژی و آب)، واسط (حمل‌ونقل و ارتباطات)، میانی (حاکمیت) و اثرپذیر (غذا، سلامت و دفاع) تقسیم شدند. این گروه‌بندی می‌تواند به عنوان راهنمایی برای اولویت‌بندی اقدامات مقاوم‌سازی و تدوین پروتکل‌های واکنش و بازیابی در آینده مورد استفاده قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Future research on passive defense trends and approaches in the physical-urban infrastructure of the Tehran metropolis against hard threats

نویسندگان English

Rasoul Afsari 1
hossein iraji 2
محمد joshanpour 3
1 1. Associate Professor، Passive Defense Department، Passive Defense Faculty، National Defense University، Tehran، Iran
2 2. Ph.D. Candidate ، Urban and Regional Planning Department، Faculty of Geography، University of Tehran، Tehran، Iran.
3 Graduate of Master's Degree in Geography and Urban Planning - Faculty of Geography - University of Tehran
چکیده English

In the present study, with the aim of future research on passive defense trends and approaches in critical infrastructures of Tehran in the face of severe threats and with an emphasis on future research approaches, a combination of descriptive-analytical and Delphi methods has been used to collect, refine, and build consensus among experts. In the first step, eight key infrastructures including transportation, communications and information technology, energy, water supply, food and agriculture, health and wellness, governance, and defense and security were identified. Then, using the impact-impact matrix (MICMAC), the intensity of mutual interactions between these infrastructures was quantified at four levels (zero to three). Analysis of the results showed that Tehran's infrastructure network has a completely systemic and nonlinear nature and the independent functioning of no infrastructure is conceivable. Energy infrastructure, with the highest total impact (18), was identified as the main driver of overall network stability, such that disruptions in energy production or distribution quickly disrupt the performance of transportation, water supply, communication services, defense responses, and governance mechanisms. Transportation infrastructure, with a total impact (13), ranked second, and disruptions in it severely reduce logistical capacity, food security, and access to health services. Based on the comparison of impact and susceptibility values, infrastructures were divided into four groups: driver (energy and water), intermediate (transportation and communications), intermediate (governance), and susceptible (food, health, and defense). This grouping can be used as a guide for prioritizing resilience measures and developing response and recovery protocols in the future.

کلیدواژه‌ها English

: Futures Studies
Passive Defense
Infrastructure
Physical-Civil
Tehran
اخباری، محمد، و احمدی مقدم، محمدعلی. (1393). بررسی پدافند غیرعامل در مدیریت شهری. ژئوپلیتیک، 10(2 (پیاپی 34))، 36-69. https://journal.iag.ir/article_55919.html
اسدی یگانه، محمدرضا، و حسین پور، هاله. (1398). شناسایی مولفه های پدافند غیر عامل در شهرهای جدید (نمونه موردی شهر پردیس). اولین کنفرانس بین المللی و دومین کنفرانس ملی به سوی شهرسازی، معماری، عمران و هنر دانش بنیان. https://civilica.com/doc/968269/
اعظمی,‌هادی, حیدری تاشه کبود, اکبر, رستمی, حسین. (1398). آینده پژوهی پیشران‌های موثر بر توزیع فضایی زیرساخت‌های استان خراسان رضوی با تأکید بر پدافند غیرعامل. پژوهش های جغرافیای سیاسی, 4(2), 121-153. https://pg.um.ac.ir/article_27168.html
اعظمی، مهدی.، و بشارتی فر، صادق. (1402). سنجش و تحلیل میزان آسیب پذیری بافت های شهری از منظر پدافند غیر عامل با تاکید بر الگوی پراکنش کاربری های حیاتی (مطالعه موردی: شهر مهاباد). مطالعات برنامه ریزی سکونتگاه های انسانی، 18(1) 139-154. https://sanad.iau.ir/Journal/jshsp/Article/1032257
افسری, رسول, بالیست, جهانبخش, دارابی, حسن, میرزایی, محمد رضا. (1401). ارزیابی پتانسیل تهدید شبکه‌های حمل‌و‌نقل جاده‌ای با رویکرد پدافند غیرعامل در استان خوزستان. مجله آمایش جغرافیایی فضا, 12(2), 149-167. https://gps.gu.ac.ir/article_156690.html
آتش پنجه، حجت اله، پربین، زهرا، و دست داده، فرشاد. (1395). پارامترهای معماری در پدافند غیر عامل. کنفرانس ملی پدافند غیرعامل و توسعه پایدار https://civilica.com/doc/565255/
آل‌هاشمی، آیدا، منصوری، سیدامیر، و براتی، ناصر. (1395). زیرساخت شهری و لزوم تغییر نگاه در تعریف و برنامه ریزی آن, زیرساخت منظرین مفهومی نو در تعریف زیرساخت‌های شهری قرن بیست و یک. باغ نظر، 13(43)، 5-16. https://www.bagh-sj.com/article_41070.html
بهادری, حسن, احمدزاده, حسن, جعفری, فیروز, پناهی, علی. (1399). شناسایی و تحلیل پیشران‌های کلیدی موثر بر ایجاد برندینگ شهری با رویکرد آِینده‌پژوهی، مطالعه موردی کلانشهر تبریز. فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای), 10(39), 23-41. https://www.jgeoqeshm.ir/article_117649.html
پورمحمدی، محمدرضا، و ملکی، کیومرث. (1395). پدافند غیرعامل، استراتژی‌های توسعه و امنیت منطقه‌ی شهری. نشر شهر تهران (وابسته به سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران).
پیوسته گر، علی، خوارزمی، امیدعلی، و بخشی شادمهری، فاطمه. (1399). جایگاه پدافند غیرعامل در امنیت زیرساخت های شهری با تاکید بر زیرساخت آب. کنفرانس ملی پدافند غیرعامل و توسعه پایدار. https://profdoc.um.ac.ir/articles/a/1068668.pdf
جعفرلو، علی اکبر؛ غفران، منیره؛ و نظری، سحر. (1404). مسائل کلان توسعه شهری و روستایی و آمایش سرزمین در افق ایران 1420 با رویکرد آینده پژوهی استراتژیک. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی (علوم جغرافیایی)، 25 (77)، 266-289. https://jgs.khu.ac.ir/article-1-4138-fa.html
جوانشیری، محمد.، نامدارزاده، مهدی.، و نبیونی، ساسان. (1400). شناسایی و تحلیل پیشران‌های کلیدی مؤثر بر تحقق‌پذیری طرح‌های آمایش سرزمین (مطالعه‌ی موردی: استان خراسان رضوی). مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 43، 62-87. https://jargs.hsu.ac.ir/article_161537.html
حسینی امینی، حامد،  علیرضا، جوبه، صاحبداد، و کرد، حامد. (1391). تمهیدات پدافند غیر عامل در شهر زاهدان. همایش ملی شهرهای مرزی و امنیت، چالش ها و رهیافت ها. https://civilica.com/doc/179185/
حسینی امینی، حسن. (1390). پدافند غیر عامل و کاربرد آن در شهرسازی. ارمغان.
زرقانی، سیدهادی، خوارزمی، امیدعلی، و بخشی شادمهری، فاطمه. (1395). تحلیل تهدیدات تروریستی و امنیت زیرساخت های حیاتی شهر. کنفرانس ملی پدافند غیرعامل و توسعه پایدار. https://civilica.com/doc/648894/
ساسانپور, فرزانه , میرزازاده, حجت و محمدی, رامین . (1403). تحلیل زیست پذیری منطقه 6 کلان‌شهر تهران با رویکرد آینده‌پژوهی. پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری. صفحه 117-133. https://jurbangeo.ut.ac.ir/article_98079.html
صارمی، حمیدرضا، و حسینی امینی، حسن. (1390). حفاظت از تاسیسات و تجهیزات شهری با استفاده بهینه از محیط طبیعی درون شهری با رویکرد پدافند غیر عامل (نمونه موردی: شهر بروجرد). مطالعات مدیریت شهری، 3(6)، 133-154. https://sanad.iau.ir/fa/Article/824849?FullText=FullText
فرجی ملایی، امین، علیوردیلو، هادی، و حسینی امینی، حسن. (1394). آمایش دفاعی سرزمین از منظر پدافند غیر عامل. جغرافیا، 13 (دوره جدید)(45)، 247-274. https://goums.ac.ir/files/padafand/files/amayeshe_sarzamini_az_manzare_padafand_gheire_amel.pdf
کدخدایی، مهدی، رضا زاده، معصومه، کریمیان بستانی، فاطمه، (1400)، آمایش شهری با رویکرد پدافند غیر عامل در شهر زاهدان و مناطق پیرامونی آن، نشریه: توسعه فضاهای نشریه توسعه پیراشهری، :1400،  دوره:3-90 https://www.jpusd.ir/article_140231.html
لطفیان کریم، ابراهیم، بصیرتی، محمدکاظم، و قاسمی، نعمت اله. (1399). راهبردهای پدافند غیر عامل در حوزه لجستیکی با رویکرد اقتصاد مقاومتی. مطالعات بین رشته ای دانش راهبردی، 10(38 )، 221-252. https://smsnds.sndu.ac.ir/article_998.html
محمدزاده، مسعود، اسماعیلی، علیرضا، جوبه، صاحبداد، و کرد، حامد. (1391). تمهیدات پدافند غیر عامل در شهر زاهدان. همایش ملی شهرهای مرزی و امنیت، چالش ها و رهیافت ها. https://civilica.com/doc/179185/
مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی. (1396). ضوابط پدافند غیر عامل. وزارت راه و شهرسازی.
ملکی، سعید، و کاوندی، عبدالرحیم. (1391). پدافند غیرعامل و شهرهای مرزی. همایش ملی شهرهای مرزی و امنیت، چالش‌ها و رهیافت‌ها.
منشادی، محمدعلی. (1391). راهبردهای پدافند غیر عامل حوزه لجستیک. مطالعات دفاعی استراتژیک.
موسوی، سید رضا.، پیوسته گر، یعقوب، و کلانتری خلیل آباد، حسین. (1399). ارزیابی ریسک دارایی‌های کلیدی شهر بندرعباس با رویکرد پدافند غیرعامل. فصلنامه علمی و پژوهشی نگرش های نو در جغرافیای انسانی, 12(4)، 744-761. https://sanad.iau.ir/journal/geography/Article/676015?jid=676015
Andrea De Marco, Davide Berardi(2025), Quantitative Resilience Assessment on Critical Infrastructures – A systematic literature review of the last decade (2014-2024), Journal of Safety Science and Resilience, 2025, p:1-10.
Bernard, A., Jeschke, J. M., BernardVerdier, M., Buchholz, S., Grossart, H. P., Havemann, F., ... & Heger, T. (2023). Hypotheses in urban ecology: building a common knowledge base. Biological Reviews98(5), 1530-1547.
Andreas Huck, Jochen Monstadt (2019), Urban and infrastructure resilience: Diverging concepts and the need for cross-boundary learning, Environmental Science & Policy Volume 100, October 2019, Pages 211-220
Behera, L. K. (2010). Crisis management and urban resilience. International Journal of Disaster Risk Reduction, 2(4), 215–224. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2010.09.001
Chang, Y. (2016). Urban infrastructure resilience under military threats: A complex systems perspective. Journal of Infrastructure Systems, 22(3), 04016005. https://doi.org/10.1061/(ASCE)IS.1943-555X.0000310
European Commission. (2020). Joint Research Centre report on critical infrastructure resilience. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
F. Seible, M.J.N. Priestley(1996), Design of seismic retrofit measures for concrete and masonry structures, Construction and Building Materials Volume 9, Issue 6, December 1995, Pages 365-377
Huck, A., Regens, J., & Hoyt, J. (2019). Critical infrastructure vulnerability and protection strategies. International Journal of Critical Infrastructure Protection, 26, 100–112. https://doi.org/10.1016/j.ijcip.2019.02.002
Jun Li, Hong Hao, Kaiming Bi, Wensu Chen, Thong M. Pham(2023), Towards next generation design of sustainable, durable, multi-hazard resistant, resilient, and smart civil engineering structures, Engineering Structures Volume 277, 15 February 2023, 115477.
Ministry of Defence of the Republic of Latvia. (2016). National defense strategy. Riga: Ministry of Defence.
R.R. Shaker, G. Rybarczyk, C. Brown, V. Papp, S. Alkins (Re) emphasizing urban infrastructure resilience via scoping review and content analysis Urban Science, 3 (2) (2019), p. 44
S. Chang(2016), Socioeconomic impacts of infrastructure disruptions, Oxford Research Encyclopedia of Natural Hazard Science .
Smith, D., & Rodriguez, F. (2018). Network analysis of city infrastructures: Methods and applications. Urban Systems Journal, 14(1), 5–26.
Unal Tatar, Brianna Bace(2024), Space as a critical infrastructure: An in-depth analysis of U.S. and EU approaches, Acta Astronautica, Volume 225, December 2024, Pages 263-272