جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

از اسطوره تا فضا: بازخوانی نشانه‌های اسطوره‌ای در معماری و جغرافیای فرهنگی فضاهای شهری معاصر ایران با رویکرد پسا‌مدرن

نوع مقاله : مقاله های برگرفته از رساله و پایان نامه

نویسندگان
مهری فدائی حقی 1
لیدا بلیلان اصل 2
حسین سلطان زاده 1
1 گروه معماری، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 گروه معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
10.22034/jgeoq.2025.557822.4363
چکیده
در معماری و شهر ایرانی–اسلامی، فضا همواره فراتر از کالبد مادی معنا می‌یابد و به عرصه‌ای برای بروز زمان، حافظه و تجربه‌ی زیسته‌ی انسان بدل می‌شود. شهرهای تاریخی ایران، به‌ویژه در ساختار میادین و محورهای اصلی خود، بیانگر نوعی درک قدسی از زمان و تداوم فرهنگی‌اند. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تحلیل تلفیقی نسبت میان زمان، مکان و حافظه‌ی جمعی در فضاهای شهری ایرانی، دو نمونه‌ی شاخص یعنی میدان نقش‌جهان اصفهان و میدان ساعت تبریز را مورد مطالعه تطبیقی قرار می‌دهد. روش تحقیق، ترکیبی از رویکرد نشانه‌شناسی و پدیدارشناسی فضا است که ضمن بررسی لایه‌های کالبدی و بصری، به تحلیل تجربه‌ی حسی و ادراکی کاربران فضا نیز می‌پردازد. داده‌ها بر پایه‌ی مشاهده‌ی میدانی، تحلیل تصویری، و مطالعه‌ی منابع مکتوب گردآوری و با شیوه‌ی تفسیری تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که میدان نقش‌جهان با نظم هندسی، محورهای متقارن و تکرار الگوهای تناسب، بازتابی از مفهوم «زمان مقدس» و وحدت در کثرت در اندیشه‌ی ایرانی است؛ در حالی‌که میدان ساعت تبریز، با برج مرکزی و صدای زنگ تکرارشونده‌ی خود، زمان را به حافظه‌ای شنیداری و جمعی تبدیل می‌کند. نتایج نهایی حاکی از آن است که در شهر ایرانی–اسلامی، فضا تنها ظرف عملکردی نیست، بلکه زبانی فرهنگی برای بیان تجربه‌ی وجودی انسان است؛ زبانی که از پیوند نور، صدا و هندسه شکل می‌گیرد و از طریق آن، گذشته و حال در حافظه‌ی زنده‌ی شهر تداوم می‌یابند.
کلیدواژه‌ها
معماری ایرانی&‌‌‌ndash
اسلامی
نشانه‌شناسی فضا
پدیدارشناسی مکان
جغرافیای فرهنگی

عنوان مقاله English

From Myth to Space: Rereading Mythological Signs in the Architecture and Cultural Geography of Contemporary Urban Spaces in Iran with a Postmodern Approach

نویسندگان English

Mehri Fadaei Haghi 1
Lida Belilan Asl 2
Hossein Soltanzadeh 1
1 Department of Architecture, Teh. C, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Architecture, Ta. C. Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
چکیده English

In Iranian-Islamic architecture and cities, space always takes on meaning beyond the material body and becomes an arena for the manifestation of time, memory, and human lived experience. Historical cities of Iran, especially in the structure of their squares and main axes, express a kind of sacred understanding of time and cultural continuity. Accordingly, the present study, with the aim of comprehensively analyzing the relationship between time, space, and collective memory in Iranian urban spaces, comparatively studies two prominent examples, namely Naqsh-e Jahan Square in Isfahan and Saat Square in Tabriz. The research method is a combination of a semiotic and phenomenological approach to space, which, in addition to examining physical and visual layers, also analyzes the sensory and perceptual experience of space users. The data were collected based on field observation, image analysis, and the study of written sources and analyzed using an interpretive method. The findings show that Naqsh-e-Jahan Square, with its geometric order, symmetrical axes, and repeating patterns of proportion, reflects the concept of “sacred time” and unity in plurality in Iranian thought; while Tabriz Clock Square, with its central tower and repeating bell, transforms time into an auditory and collective memory. The final results indicate that in the Iranian-Islamic city, space is not only a functional container, but also a cultural language for expressing human existential experience; a language formed by the connection of light, sound, and geometry, through which the past and present are perpetuated in the living memory of the city.

کلیدواژه‌ها English

Iranian-Islamic architecture
Semiotics of space
Phenomenology of place
Cultural geography
قاسمی، زهرا. (۱۴۰۲). گنبد به مثابه نماد با تأکید بر گنبد مسجد شیخ لطف‌الله. جستارنامه فرهنگ و هنر اسلامی 2(1) ۶۱–۷۴.
یمینی, ستاره , علیمحمدی,پریسا و بذرافکن,کاوه . (1399). تحلیل آثار معماری معاصر با رویکرد نقد اسطوره‌ای؛ انطباق طرح معماری پایانه بندری «یوکوهاما» با کهن‌الگوی باغ ایرانی. باغ نظر, 17(86), 17-28.
سید برنجی, شینا , انصاری,مجتبی , بمانیان,محمدرضا و حسنی,مسعود . (1400). نشانه‌شناسی به عنوان چارچوبی برای خوانش و نگارش منظر. باغ نظر, 18(103), 65-74.
حمه جانی,یوسف , بایزیدی,قادر و سحابی,جلیل . (1397). نشانه‌شناسی مراسم آیینی پیرِ شالیار در منظر فرهنگی هورامان. باغ نظر, 15(67), 17-30.
جمشیدی، مژده. (۲۰۲۵). بازخوانی مفهوم مکان–زمان در آرمان‌شهر جهان‌شناختی اسلام برای هدایت جریان‌های فکری شهر معاصر ایرانی (خاستگاه اندیشه: تأملی بر مکتب اصفهان). مطالعات شهر ایرانی–اسلامی، ۱۵(۵۸)، ۲۵–۱.
 
Haddad, E. (2009). Charles Jencks and the historiography of Post-Modernism. The Journal of Architecture, 14(4), 493–510.
Haddad, E. (2010). Christian Norberg-Schulz’s phenomenological project in architecture. Architectural Theory Review, 15(1), 60–74.
Parsaee, M., Parva, M., & Karimi, B. (2015). Space and place concepts analysis based on semiology approach in residential architecture: The case study of traditional city of Bushehr, Iran. HBRC Journal, 11(2), 129–141.
Raaphorst, K. M. C., Duchhart, I., & van den Brink, A. (2017). The semiotics of landscape design communication: Towards a critical visual research approach in landscape architecture. Landscape Research, 42(1), 120–133.
Muñoz Sanz, V. (2020). Urbanism as Myth and Ceremony: Social Legitimacy and the Development of the Bata Shoe Company Satellite Towns (1929–1935). Articulo – Journal of Urban Research, 20, 1–22.
Askarizad, R., He, J., & Soleymani Ardejani, R. (2022). Semiology of art and mysticism in Persian architecture: According to Rumi’s mystical opinions (Case: Sheikh Lotf-Allah Mosque). Religions, 13(11), 1059. https://doi.org/10.3390/rel13111059 MDPI
Haddad, E. (2009). Charles Jencks and the historiography of Post-Modernism. The Journal of Architecture, 14(4), 493–510. https://doi.org/10.1080/13602360902867434 tandfonline.com
Haddad, E. (2010). Christian Norberg-Schulz’s phenomenological project in architecture. Architectural Theory Review, 15(1), 60–74. https://doi.org/10.1080/13264821003629279 tandfonline.com
Freestone, R., & Liu, E. (Eds.). (2016). Place and placelessness revisited. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315676456 Taylor & Francis
Yamini, S., & Bazrafkan, K. (2020). Analysis of contemporary architectural works based on mythical criticism: Adapting Yokohama Port Terminal pattern to Persian garden archetype. Bagh-e Nazar, 17(86), 19–32. https://doi.org/10.22034/bagh.2019.156113.3856 academia.edu
Bagh-e Nazar Editorial Board. (2018). Architectural basics of Imams’ descendants’ holy shrines in Iran. Bagh-e Nazar, 15(64), 5–14. https://doi.org/10.22034/bagh.2018.69476 ResearchGate
Mansouri, R., & Afrasiabian, S. (2024–2025). Reunderstanding modern heritage of Tehran to contribute to urban identity in architecture and planning. Naqshejahan: Journal of Theoretical Studies and New Technologies in Architecture & Urban Planning.  https://bsnt.modares.ac.ir/article_984_en.html.
Ardalan, N., & Bakhtiar, L. (1973). The Sense of Unity: The Sufi Tradition in Persian Architecture. University of Chicago Press.
Bern, A. (2023). Myths and imaginaries in architectural competitions. Journal of Urban Design. https://doi.org/10.1080/13574809.2022.2066513
Korzeniowska-Bihun, A. (2023). Semiotics of urban space as a line of anthropological defence. Wiedza Obronna.
Lefebvre, H. (1991). The Production of Space. Blackwell.
Lynch, K. (1960). The Image of the City. MIT Press.
Mohammad-Hasani, F. (2024). Contemporary mosques in urban landscape based on meaning and sign approach. Journal of Islamic Architecture and Urbanism, 8(2), 129–151. https://doi.org/10.61186/ciauj.8.2.129
Narjabadifam, M., & colleagues. (2021). Semantic study of symbols and signs in traditional and modern fabrics. Journal of Islamic Architecture and Urbanism.
Norberg-Schulz, C. (1980). Genius Loci: Towards a Phenomenology of Architecture. Rizzoli.
Pallasmaa, J. (2005). The Eyes of the Skin: Architecture and the Senses. Wiley.
Parsaee, M., Parva, M., & Karimi, B. (2015). Space and place concepts analysis based on semiology approach in residential architecture. HBRC Journal, 11(2), 129–141. https://doi.org/10.1016/j.hbrcj.2014.07.001
Qasemi, Z. (2023). Gonbad as a Symbol with Emphasis on the Dome of Sheikh Lotfollah Mosque. Journal of Islamic Art and Culture, 2(1), 61–74.
Rezapur, A., & Ranjbar, A. (2022). Theorizing urban space approaches in Iran. Bagh-e Nazar Journal, 19(103), 65–78.
Tuan, Y.-F. (1977). Space and Place: The Perspective of Experience. University of Minnesota Press.