جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

آسیب‌شناسی منطقه ای نظام دادرسی حاکم بر دعاوی ثبتی در ایران با تأکید بر چالش‌های حقوقی، اجرایی و قضایی اجرای قانون

نوع مقاله : مقاله های برگرفته از رساله و پایان نامه

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه حقوق خصوصی، دانشکده تحصیلات تکمیلی، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران
2 گروه حقوق خصوصی، دانشکده تحصیلات تکمیلی، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران
3 گروه حقوق خصوصی، دانشکده تحصیلات تکمیلی، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران ، ایران
10.22034/jgeoq.2026.577984.4423
چکیده
 نظام دادرسی حاکم بر دعاوی ثبتی در ایران، به عنوان یکی از ارکان اصلی تأمین امنیت حقوقی مالکیت و تسهیل معاملات املاک، علی‌رغم پیشینه قانونی پیشرفته خود، با چالش‌های ساختاری عمیقی مواجه است که اجرای مؤثر قانون ثبت اسناد و املاک را با موانع جدی روبرو ساخته است. هدف اصلی این پژوهش، آسیب‌شناسی انتقادی نظام دادرسی دعاوی ثبتی در ایران با تأکید ویژه بر چالش‌های حقوقی، اجرایی و قضایی اجرای قانون است تا نقاط ضعف ساختاری شناسایی و پیشنهادهای عملی برای اصلاح ارائه گردد. روش تحقیق کتابخانه‌ای، توصیفی-تحلیلی حقوقی بوده و بر پایه فیش‌برداری سیستماتیک از منابع معتبر داخلی و خارجی، قوانین موضوعه (قانون ثبت اسناد و املاک مصوب ۱۳۱۰ با اصلاحات بعدی)، دکترین حقوقی، رویه قضایی و مقایسه تطبیقی با نظام‌های منتخب انجام شده است. نتایج پژوهش نشان داد که چالش‌های حقوقی عمدتاً ناشی از تعارض اصل اعتبار مطلق اسناد ثبت‌شده با حقوق اشخاص ثالث، موانع اجرایی ریشه در ضعف دیجیتال‌سازی و عدم یکپارچگی سامانه‌ها، ایرادات صلاحیتی و عملکردی مراجع شبه‌قضایی (هیئت نظارت و شورای عالی ثبت) به دلیل فقدان استقلال قضایی و شفافیت، اطاله دادرسی قضایی با میانگین بیش از ۲۲ ماه رسیدگی و تأخیر اجرای احکام، و عقب‌ماندگی نسبت به تجربیات موفق جهانی (رومانی، الجزایر، اندونزی) در زمینه دیجیتال‌سازی و تخصص‌گرایی قضایی است. نتیجه‌گیری نهایی حاکی از آن است که بدون اصلاحات ساختاری اساسی شامل تأسیس دادگاه‌های تخصصی ثبت، ایجاد سامانه ملی یکپارچه ثبت و اجرای احکام، تفکیک کامل وظایف اداری از شبه‌قضایی، و الگوبرداری هوشمندانه از مدل‌های موفق بین‌المللی، نظام دادرسی ثبتی ایران نمی‌تواند امنیت حقوقی معاملات را تضمین کند و ادامه وضعیت موجود به کاهش اعتماد عمومی، افزایش ریسک اقتصادی بخش املاک و آسیب به توسعه پایدار منجر خواهد شد. پیشنهادهای اصلاحی پژوهش، نقشه راه عملی برای سیاست‌گذاران و قانون‌گذاران جهت تحول این نظام حیاتی ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Regional pathology of the judicial system governing registered claims in Iran with emphasis on legal, executive, and judicial challenges in law enforcement

نویسندگان English

Hiva Ahmadian 1
jalil ghanavati 2
Majid Najarzadeh Henjani 3
1 PhD student, Department of Private Law, Faculty of Graduate Studies, University of Science and Culture, Tehran, Iran
2 Department of Private Law, Faculty of Graduate Studies, University of Science and Culture, Tehran, Iran
3 Department of Private Law, Faculty of Graduate Studies, University of Science and Culture, Tehran, Iran
چکیده English

The judicial system governing registration claims in Iran, as one of the main pillars of ensuring legal security of ownership and facilitating real estate transactions, despite its advanced legal background, faces deep structural challenges that have posed serious obstacles to the effective implementation of the Law on Registration of Documents and Real Estate. The main objective of this research is to critically analyze the judicial system of registration claims in Iran, with special emphasis on the legal, executive, and judicial challenges of law enforcement, in order to identify structural weaknesses and provide practical suggestions for improvement. The research method is library, descriptive-analytical law and is based on systematic review of reliable domestic and foreign sources, statutory laws (the Law on Registration of Documents and Real Estate approved in 1310 with subsequent amendments), legal doctrine, judicial practice, and comparative comparison with selected systems. The results of the study showed that legal challenges mainly stem from the conflict between the principle of absolute validity of registered documents and the rights of third parties, implementation obstacles rooted in the weakness of digitalization and lack of integration of systems, jurisdictional and functional shortcomings of quasi-judicial authorities (the Supervisory Board and the Supreme Council of Registration) due to the lack of judicial independence and transparency, prolonged judicial proceedings with an average of more than 22 months of consideration and delayed execution of judgments, and lagging behind successful global experiences (Romania, Algeria, Indonesia) in the field of digitalization and judicial specialization. The final conclusion indicates that without fundamental structural reforms, including the establishment of specialized registration courts, the creation of an integrated national system of registration and execution of judgments, the complete separation of administrative duties from quasi-judicial, and intelligent modeling of successful international models, the Iranian registration procedure system cannot guarantee the legal security of transactions, and the continuation of the current situation will lead to a decrease in public trust, an increase in the economic risk of the real estate sector, and damage to sustainable development. The research's reform proposals provide a practical roadmap for policymakers and legislators to transform this vital system.

کلیدواژه‌ها English

Registration lawsuits
judicial system
challenges to law enforcement
delay in proceedings
quasi-judicial bodies of registration
critical pathology
-    ابهری، حمید، و فلاح خاریکی، مهدی. (1401). حقوق ثبت املاک و اسناد. تهران: انتشارات مجد، چاپ دوم
-    اخترنیا، جعفر. (۱۴۰۳). راهنمای نگارش ثبتی ۱ (ثبت اسناد و املاک) (چاپ سوم). تهران: انتشارات آوا.
-    اصغرزاده بناب، مصطفی. (۱۴۰۳). دعاوی و اعتراضات ثبتی مربوط به املاک جلد اول (چاپ نهم). تهران: انتشارات مجد.
-    اصغرزاده بناب، مصطفی. (۱۴۰۴). دعاوی و اعتراضات ثبتی مربوط به اسناد جلد دوم (چاپ نهم). تهران: انتشارات مجد.
-    باشکوه، مظفر؛ کیانی اردبیلی، حسین. (۱۴۰۱). راهکارهای پیشگیری از اطاله دادرسی در دعاوی ثبتی. ششمین کنفرانس بین المللی و ملی مطالعات مدیریت، حسابداری و حقوق، تهران.
-    بهادر، محمدحسن، و اعظمی قره‌تپه، مصطفی. (1397). ثبت اسناد و املاک در آیینه سایر قوانین (ویراست دوم). تهران: انتشارات مجد، چاپ اول
-    تفکریان، محمود. (1403). حقوق ثبت اسناد (شناخت دفاتر رسمی). تهران: انتشارات نگاه بینا، چاپ بیستم
-    تفکریان، محمود. (1404). حقوق ثبت املاک. تهران: انتشارات نگاه بینا، چاپ سی و سوم.
-    چاوشی، هدا. (۱۴۰۰). آسیب‌ها و ایرادات موجود در مراجع شبه قضایی اداره ثبت، هیات نظارت و شورای عالی ثبت. همایش ملی تحقیقات میان‌رشته‌ای در مدیریت و علوم انسانی، سازمان ثبت اسناد و املاک کشور.
-    دلفانی فال، اسداله. (۱۴۰۱). شناسایی ماهیت و نحوه عملکرد مراجع قضایی صالح بر دعاوی سازمان ثبت اسناد و املاک. هشتمین کنفرانس بین المللی علوم اسلامی، پژوهش‌های دینی و حقوق، تهران.
-    رازانی، بهمن. (1398). درآمدی بر حقوق ثبت ایران. تهران: انتشارات مجد
-    رحیمی، احمد. (۱۳۹۴). مرجع صالح رسیدگی به دعاوی ثبتی [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: سیدهادی پژومان]. دانشگاه شمال، مؤسسه آموزش عالی غیردولتی-غیرانتفاعی.
-    ریاحی، نوربخش. (۱۳۹۹). اصول نظام حقوقی اسناد رسمی و موانع پیش رو. فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین، ۱(۴)، ۵۹-۸۵.
-    سلطانی، مهدی؛ مظهری، محمد؛ موسوی، میر سجاد؛ رهبر فرش پیرا، ناصر. (۱۴۰۱). آئین دادرسی مراجع حل اختلاف ثبتی با رویکردی بر مبانی فقهی. فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۱۵(۳)، ۷۷-۹۲.
-    شایگان، اسماعیل. (۱۴۰۲). ادعای ثالث نسبت به مال توقیف شده در جریان عملیات اجرایی ثبتی و مرجع صالح برای رسیدگی؛ بررسی رای وحدت رویه شماره ۷۸۴ دیوان عالی کشور (۱۳۹۸/۹/۲۶). نقد و تحلیل آرای قضایی، ۲(۴)، ۴۶۹-۴۹۷
-    شهری، غلامرضا. (۱۴۰۳). حقوق ثبت اسناد و املاک (چاپ شصتم). تهران: جهاد دانشگاهی.
-    صفیان، سعید. (۱۳۹۱). تعیین محدوده احکام مواد ۲۲ و ۲۴ قانون ثبت. دانش و پژوهش حقوقی، (۲)، ۱۵۱-۱۷۰.
-    صفی‌زاده، سروش، طباطبائی حصاری، نسرین، اتحادیه، سحر، آیین‌پرست، سحر، و جاج نجفی، حسنا. (1403). حقوق تطبیقی نظام‌های ثبت املاک، جلد پنجم: لهستان، مصر، نیوزلند، هلند، یونان. تهران: انتشارات سهامی انتشار.
-    عمویی، فرشید حسین؛ نیک نژاد، جواد؛ مقدری، عباس. (۱۴۰۰). نقد و بررسی و تحلیلی از مراجع رسیدگی به اشتباهات ثبتی در حقوق ثبت ایران و انگلستان از نظر هیئت نظارت و شورای عالی ثبت. تحقیقات حقوقی بین‌المللی، ۱۴(۵۱)، ۵۹-۸۰
-    فتاحی، مهدی. (۱۳۹۵). مرز تفکیک صلاحیت در دعاوی راجع به اعتراض به عملیات اجرایی ثبت و ابطال دستور اجرا. قضاوت، (۸۷)، ۴۵-۶۲.
-    فدائی، الناز؛ محسنی ثانی، مصطفی. (۱۴۰۲). تحلیل حقوقی تحولات نظام اداری سازمان ثبت اسناد و املاک کشور؛ در پرتو سند تحول قوه قضائیه. فصلنامه علمی پژوهش‌های نوین حقوق اداری، ۵(۱۷)، ۳۳۶-۳۶۵.
-    فرهمند، مجتبی، حلاجی، امیرحسین، و کریمی، امیرمحمد. (1404). شرح ماده به ماده قانون ثبت اسناد و املاک (منطبق با آخرین تحولات حقوق موضوعه). تهران: انتشارات گنج دانش، چاپ هشتم.
-    کریمی، عباس؛ کریمی، علی. (۱۳۹۹). ارزش اثباتی اسناد راجع به ملک در جریان ثبتی. مطالعات حقوق خصوصی، (۲)، ۲۵۳-۲۷۸.
-    Bahmaei, M. A., & Sheikh-Attar, H. (2018). The Arbitrability of Disputes Concerning Registered Intellectual Property Rights. International Law Review35(58 (Spring and Summer 2018)), 31-64.
-    Belaiouar, M. N. (2024). The jurisdiction of the administrative judiciary in the field of disputes related to the decisions of the real estate governor. Revue Algérienne des Sciences Juridiques et Politiques61(2), 222-237.
-    Bolgar, O., & Kovbas, I. (2022). State registration in the mechanism of administrative and legal regulation. Baltic Journal of Economic Studies8(2), 29-35.
-    Dobkowski, J., & Sobotko, P. (2024). On Judicial Review of Civil Status Registration Activities. Krytyka Prawa, 129.
-    Gherheș, V., Grecea, C., Vilceanu, C. B., Herban, S., & Coman, C. (2025). Challenges in Systematic Property Registration in Romania: An Analytical Overview. Land14(5), 1118.
-    Ginting, D. (2021). Legal Status of Land Deed Officers in Land Registration for Preventing Land Disputes in Indonesia. J. Legal Ethical & Regul. Isses24, 1.
-    Jushendri, J. (2020, March). Juridical Review of Using Criminal Law in Settlement of Land Disputes Based on Government Regulation Number 24 Year 1997 on Land Registration. In Journal of World Conference (JWC) (Vol. 2, No. 3, pp. 120-127).
-    Lunina, O. S. (2015). Types of Public Disputes in State Registration. JE Eur. L., 124.
-    Marpaung, R. T. J., & Rahayu, M. I. F. (2024). Disputes Caused By Incompatibility With the Land Registration Process. NOTARIIL Jurnal Kenotariatan9(1), 15-22.
-    Sologub, D., & Zinaida, L. (2025). The issue of patrimonial rights in the context of state registration: reality vs. claim differences and similarities between real rights and claims in the registration process. ConsGeoCad, the first edition, 2024.
-    Yuanjie, O. U. (2017). Analysis on the Registration System in Civil Procedure Law. Journal of Studies in Social Sciences17(1).