جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

آسیب‌شناسی قوانین مدنی عراق در تنظیم قراردادهای خدمات دیجیتال با تأکید بر چالش‌های جغرافیایی و منطقه‌ای اقتصاد دیجیتال و ارائه راهبردهای مناسب

نوع مقاله : مقاله های برگرفته از رساله و پایان نامه

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای مدیریت راهبردی نظامی، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران
2 دانشار مدیریت راهبردی دانش دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران
3 استادیار، گروه زبان عربی، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران
چکیده
پژوهش حاضر با هدف آسیب‌شناسی قانون مدنی عراق (قانون شماره ۴۰ مصوب ۱۹۵۱) در حوزه قراردادهای خدمات دیجیتال و ارائه راهبردهای مناسب انجام شده است. مسئله اصلی آن است که این قانون در بستر تاریخی پیشادیجیتال تدوین شده و مفاهیم بنیادین آن از جمله رضایت، موضوع، عوض، مسئولیت و سازوکارهای حل اختلاف، با ویژگی‌های قراردادهای خدمات دیجیتال همخوانی کامل ندارد. این قراردادها به دلیل پلتفرم‌محوری، استاندارد و الحاقی بودن شروط، داده‌محور شدن ارزش اقتصادی، چندبازیگری در ارائه خدمت و ماهیت فرامرزی اختلافات، نیازمند قواعد متمایزی هستند. پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد انتقادی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که رضایت در محیط دیجیتال به کلیک صوری فروکاسته شده و قانون ابزاری برای تضمین شفافیت و رضایت آگاهانه ندارد. موضوع و عوض در خدمات دیجیتال غیرمادی و داده‌محور است و عدم شناسایی داده‌ها به‌عنوان ارزش اقتصادی، ابهام در تعهدات و جبران خسارت ایجاد می‌کند. مسئولیت مبتنی بر تقصیر در برابر خطاهای سیستمی و ساختار چندبازیگری ناکارآمد است. همچنین نقش پلتفرم‌ها و عدم توازن قدرت قراردادی، حمایت از طرف ضعیف را ضروری می‌سازد. سازوکارهای سنتی حل اختلاف نیز برای اختلافات دیجیتال پرهزینه و کم‌اثر هستند. بر این اساس، راهبردهای پیشنهادی عبارتند از: شناسایی مستقل قراردادهای خدمات دیجیتال در قانون خاص یا اصلاح قانون مدنی؛ بازتعریف رضایت الکترونیکی و الزام‌های شفافیت؛ شناسایی داده‌ها به‌عنوان عنصر اقتصادی قرارداد؛ حرکت به‌سوی مسئولیت مبتنی بر خطر در برخی خدمات؛ تنظیم مسئولیت و نقش پلتفرم‌ها؛ و توسعه سازوکارهای حل اختلاف آنلاین برای دسترسی مؤثر به عدالت.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Pathology of Iraqi civil laws in regulating digital service contracts with emphasis on geographical and regional challenges of the digital economy and providing appropriate strategies

نویسندگان English

Wissam Nouri Hadi Kazem Al-Awadi 1
Mehran Keshtkar 2
Behzad Heshmati 3
1 PhD student in Military Strategic Management, National Defense University, Tehran, Iran
2 Department of Strategic Knowledge Management, National Defense University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Arabic Language, National Defense University, Tehran, Iran
چکیده English

This research aims to diagnose the shortcomings of the Iraqi Civil Law (Law No. 40 of 1951) regarding digital service contracts and to propose appropriate strategies. The core problem is that this law was formulated in a pre-digital historical context, and its fundamental concepts—including consent, subject matter, consideration, liability, and dispute resolution mechanisms—are not fully compatible with the characteristics of digital service contracts. These contracts, due to their platform-based nature, standardized and adhesive terms, data-driven economic value, multi-actor service provision, and cross-border disputes, require distinct substantive and procedural rules. Employing a descriptive-analytical method with a critical approach, the research reveals that consent in digital environments is often reduced to a mere "formal click," and Iraqi law lacks adequate tools to ensure informed consent and transparency of terms. The subject matter and consideration in digital services are often intangible and data-centric, and the failure to explicitly recognize data as economic value/consideration creates ambiguity in analyzing obligations and compensation. Fault-based liability and the bilateral model prove inefficient against systemic/algorithmic errors and multi-actor structures. Furthermore, the role of platforms and contractual power imbalances necessitate protection for weaker parties. Traditional dispute resolution and judgment enforcement mechanisms are costly and ineffective for digital disputes. Accordingly, the proposed strategies include: independently recognizing digital service contracts within civil law or a special law; redefining electronic consent and transparency requirements; formally recognizing data and its processing as an economic element of contracts; shifting toward risk-based/objective liability for certain services; regulating platform liability and roles.

کلیدواژه‌ها English

Digital service contracts
e-consent
platform liability
digital consumer protection
آخوندی، محمود. (1396). آیین دادرسی کیفری (جلد 1). تهران: مجد.
اسکینی، ربیعا. (1394). حقوق تجارت الکترونیکی. تهران: سمت.
افشار، سعید. (1401). حقوق مصرف‌کننده در محیط دیجیتال. تهران: میزان.
اکبری، مهدیه. (1401). «تعریف خدمات دیجیتال و جایگاه آن در حقوق خصوصی». فصلنامه حقوق خصوصی.
امامی، سیدحسن. (1389). حقوق مدنی (جلد 1 و 2). تهران: اسلامیه.
امینی، آرش. (1398). «تحلیل اقتصادی–حقوقی داده به‌مثابه عوض قراردادی». فصلنامه مطالعات حقوق و اقتصاد.
بهشتی، لیلا. (1400). «نقش رگولاتور در تنظیم بازار پلتفرمی». فصلنامه سیاست‌گذاری عمومی.
توکلی، امیر. (1398). «امکان تعدیل شروط قراردادی در خدمات پلتفرمی». فصلنامه حقوق مدنی.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1392). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
حسینی، محمدرضا. (1402). «حل اختلاف آنلاین و دسترسی به عدالت در دعاوی خرد دیجیتال». فصلنامه حقوق عمومی.
خالقی، علی. (1397). حقوق مالکیت فکری و فناوری اطلاعات. تهران: نشر میزان.
رستمی، علی. (1400). «مسئولیت پلتفرم‌های آنلاین در حقوق ایران و تطبیق با اسناد بین‌المللی». مجله مطالعات حقوقی.
رضایی، حمید. (1402). «مسئولیت ناشی از نقض امنیت داده‌ها». فصلنامه حقوق فناوری.
شریفی، سمیه. (1399). «ارزش اقتصادی داده‌های شخصی و آثار قراردادی آن». فصلنامه حقوق خصوصی.
شمس، عبدالله. (1397). آیین دادرسی مدنی (جلد 1). تهران: دراک.
شهیدی، مهدی. (1391). تشکیل قراردادها و تعهدات. تهران: مجد.
صفایی، سیدحسین. (1390). حقوق مدنی: اعمال حقوقی (قرارداد و ایقاع). تهران: میزان.
علیزاده، نادر. (1399). حقوق تجارت الکترونیکی و ادله الکترونیکی. تهران: جنگل.
فلاح، مریم. (1400). «حسن نیت در قراردادهای خدمات دیجیتال». مجله حقوقی دادگستری.
قاسم‌زاده، سیدمحمد. (1393). مسئولیت مدنی. تهران: سمت.
قاسمی، فاطمه. (1401). «شرط‌های ناعادلانه در قراردادهای الحاقی پلتفرم‌ها». فصلنامه حقوق فناوری اطلاعات.
کاتوزیان، ناصر. (1387). حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها (جلد 1). تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر. (1392). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: میزان.
کاویانی، محمد. (1400). «اسناد بین‌المللی تجارت الکترونیکی و قابلیت اقتباس». مجله حقوق بین‌الملل.
کریمی، ناهید. (1401). «امضای الکترونیکی و اثبات قرارداد در دعاوی دیجیتال». مجله آیین دادرسی.
گلدوزیان، ایرج. (1391). حقوق جزای اختصاصی (جرایم رایانه‌ای/ارتباطات). تهران: میزان.
محسنی، محمد. (1398). «اعتبار رضایت الکترونیکی در قراردادهای کلیکی». پژوهشنامه حقوق خصوصی.
محقق‌داماد، سیدمصطفی. (1391). قواعد فقه (بخش معاملات). تهران: سمت.
موسوی، زهرا. (1399). «تحلیل تطبیقی حمایت از مصرف‌کننده دیجیتال». پژوهشنامه حقوق تطبیقی.
میرمحمدصادقی، حسین. (1394). جرایم رایانه‌ای و حقوق کیفری فناوری اطلاعات. تهران: میزان.
نجاتی، مهدی. (1400). حقوق داده‌ها و حریم خصوصی در فضای مجازی. تهران: جنگل.
نوروزی، علی. (1399). قراردادهای الکترونیکی و امضای دیجیتال. تهران: دادگستر.
نوری، سجاد. (1402). «قراردادهای ابری و تحدید مسئولیت ارائه‌دهندگان». فصلنامه حقوق فناوری اطلاعات.
السنهوری، عبدالرزاق أحمد. (1998). الوسیط فی شرح القانون المدنی. القاهرة: دار إحیاء التراث العربی.
الزرقاء، مصطفى أحمد. (1998). المدخل الفقهی العام. دمشق: دار القلم.
الزحیلی، وهبة. (2004). الفقه الإسلامی وأدلته. دمشق: دار الفکر.
عبد الرزاق، أحمد. (2002). نظریة الالتزام. بغداد: دار الکتب القانونیة.
شلبی، محمود. (2001). نظریة العقد فی القانون المدنی. بیروت: دار النهضة العربیة.
مرقس، سلیمان. (1990). شرح القانون المدنی: الالتزامات. القاهرة: دار النهضة العربیة.
الجبوری، یاسر. (2015). «العقود الإلکترونیة: المفهوم والحجیة». مجلة القانون والاقتصاد.
العکیلی، علی. (2016). «حمایة المستهلک فی التعاقد عبر الإنترنت». مجلة الدراسات القانونیة.
الخفاجی، محمد. (2018). «المسؤولیة المدنیة عن أضرار نظم المعلومات». مجلة جامعة بغداد للحقوق.
الطائی، أحمد. (2019). «الشرط التعسفی فی عقود الإذعان الرقمیة». مجلة القضاء.
العبیدی، حیدر. (2020). «حجیة الدلیل الإلکترونی فی الإثبات المدنی». مجلة البحوث القانونیة.
الحسنی، قاسم. (2017). «إشکالیة تحدید محل العقد فی الخدمات الرقمیة». مجلة التشریع والقضاء.
القیسی، مصطفى. (2021). «دور المنصات الرقمیة: وسیط أم طرف؟». مجلة القانون المقارن.
الشمری، رائد. (2022). «البیانات الشخصیة کقیمة اقتصادیة فی التعاقد». مجلة الدراسات الاقتصادیة والقانونیة.
الجابری، حسین. (2019). «الاختصاص القضائی فی منازعات التجارة الإلکترونیة». مجلة العدالة.
الساعدی، مرتضى. (2020). «التحکیم الإلکترونی وتسویة المنازعات الرقمیة». مجلة التحکیم العربیة.
الحمدانی، علی. (2018). القانون المدنی العراقی: شرح وتحلیل. بغداد: دار السنهوری.
الدلیمی، سعد. (2016). «حسن النیة فی تنفیذ العقد». مجلة کلیة القانون.
العلوی، فاضل. (2017). «نظریة السبب والغایة فی العقود الحدیثة». مجلة الدراسات القضائیة.
الزبیدی، محمد. (2021). «المسؤولیة عن خروقات الأمن السیبرانی: دراسة مدنیة». مجلة القانون والتکنولوجیا.
الراوی، أحمد. (2020). «إثبات الرضا بالنقر والقبول الضمنی». مجلة الفقه والقانون.
الموسوی، کریم. (2019). «الضرر غیر المادی فی البیئة الرقمیة». مجلة القانون.
السامرائی، فهد. (2022). «توازن العقد فی عقود الخدمات الرقمیة». مجلة الدراسات الحقوقیة.
الناصری، نبیل. (2018). «الالتزام بالإعلام قبل التعاقد فی المعاملات الإلکترونیة». مجلة الحقوق.
العزاوی، حسن. (2017). «حدود شرط الإعفاء من المسؤولیة فی القانون المدنی». مجلة القضاء.
کاظم، عدنان. (2021). «القیمة القانونیة للسیاسات (Privacy Policy) فی التعاقد». مجلة القانون والاقتصاد.
المیاحی، صالح. (2020). «المنافسة والمنصات الرقمیة: آثار تعاقدیة». مجلة التشریع.
التمیمی، علی. (2019). «عقود الاشتراک الرقمی: الطبیعة والأحکام». مجلة القانون المقارن.
الشیبانی، محمود. (2023). «الحمایة القانونیة للمستهلک الرقمی فی التشریع العراقی». مجلة الدراسات القانونیة.
حسن، یحیى. (2022). «معاییر العدالة التعاقدیة فی البیئة الإلکترونیة». مجلة الفقه والقانون.
العباس، سیف. (2021). «مسؤولیة مقدم الخدمة عن انقطاع الخدمة الرقمیة». مجلة القضاء الإداری.
الخزعلی، صادق. (2020). شرح أحکام المسؤولیة التقصیریة. بغداد: دار الکتب.
الدباغ، سامی. (2018). «عقود الحوسبة السحابیة: قراءة مدنیة». مجلة القانون والتکنولوجیا.
References
 Akhondi, Mahmoud. (2017). Criminal Procedure (Vol. 1). Tehran: Majd. [In Persian]
 Eskini, Rabia. (2015). Electronic Commercial Law. Tehran: SAMT. [In Persian]. Afshar, Saeed. (2022). Consumer Rights in the Digital Environment. Tehran: Mizan. [In Persian]
 Akbari, Mahdieh. (2022). “Defining Digital Services and Their Place in Private Law.” Private Law Quarterly. [In Persian]
 Emami, Seyyed Hassan. (2010). Civil Law (Vols. 1–2). Tehran: Eslamiyeh. [In Persian]
 Amini, Arash. (2019). “Economic and Legal Analysis of Data as Contractual Consideration.” Journal of Law and Economics Studies. [In Persian]
 Beheshti, Leila. (2021). “The Role of Regulators in Platform Market Regulation.” Public Policy Quarterly. [In Persian]
 Tavakoli, Amir. (2019). “The Possibility of Adjusting Contractual Terms in Platform Services.” Civil Law Quarterly. [In Persian]
 Jafari Langroudi, Mohammad Jafar. (2013). Legal Terminology. Tehran: Ganj-e Danesh. [In Persian]
 Hosseini, Mohammad Reza. (2023). “Online Dispute Resolution and Access to Justice in Small Digital Claims.” Public Law Quarterly. [In Persian]
 Khaleghi, Ali. (2018). Intellectual Property Law and Information Technology. Tehran: Mizan Publications. [In Persian]
 Rostami, Ali. (2021). “Liability of Online Platforms under Iranian Law and Its Comparison with International Instruments.” Journal of Legal Studies. [In Persian]
 Rezaei, Hamid. (2023). “Liability Arising from Data Security Breaches.” Technology Law Quarterly. [In Persian]
 Sharifi, Somayeh. (2020). “The Economic Value of Personal Data and Its Contractual Implications.” Private Law Quarterly. [In Persian]
 Shams, Abdollah. (2018). Civil Procedure (Vol. 1). Tehran: Derak. [In Persian]
  Shahidi, Mehdi. (2012). Formation of Contracts and Obligations. Tehran: Majd. [In Persian]
 Safaei, Seyyed Hossein. (2011). Civil Law: Legal Acts (Contracts and Unilateral Acts). Tehran: Mizan. [In Persian]
 Alizadeh, Nader. (2020). Electronic Commercial Law and Electronic Evidence. Tehran: Jangal. [In Persian]
 Fallah, Maryam. (2021). “Good Faith in Digital Service Contracts.” Justice Legal Journal. [In Persian]
 Ghasemzadeh, Seyyed Mohammad. (2014). Civil Liability. Tehran: SAMT. [In Persian]
 Ghasemi, Fatemeh. (2022). “Unfair Terms in Platform Adhesion Contracts.” Information Technology Law Quarterly. [In Persian]
 Katouzian, Nasser. (2008). Civil Law: General Principles of Contracts (Vol. 1). Tehran: Sherkat-e Sahami-ye Enteshar. [In Persian]
 Katouzian, Nasser. (2013). Civil Code in the Current Legal Order. Tehran: Mizan. [In Persian]
 Kaviani, Mohammad. (2021). “International Electronic Commerce Instruments and Their Adaptability.” International Law Journal. [In Persian]
 Karimi, Nahid. (2022). “Electronic Signatures and Proof of Contracts in Digital Disputes.” Civil Procedure Journal. [In Persian]
Goldouzian, Iraj. (2012). Special Criminal Law: Computer and Communication Crimes. Tehran: Mizan. [In Persian]
 Mohseni, Mohammad. (2019). “Validity of Electronic Consent in Clickwrap Contracts.” Private Law Research Journal. [In Persian]
 Mohaghegh Damad, Seyyed Mostafa. (2012). Principles of Islamic Jurisprudence: Transactions. Tehran: SAMT. [In Persian]
 Mousavi, Zahra. (2020). “A Comparative Analysis of Digital Consumer Protection.” Comparative Law Research Journal. [In Persian]
 Mir Mohammad Sadeghi, Hossein. (2015). Computer Crimes and Criminal Law of Information Technology. Tehran: Mizan. [In Persian]
 Nejati, Mehdi. (2021). Data Protection and Privacy in Cyberspace. Tehran: Jangal. [In Persian]
 Norouzi, Ali. (2020). Electronic Contracts and Digital Signatures. Tehran: Dadgostar. [In Persian]
 Nouri, Sajjad. (2023). “Platform Contracts and Limitation of Providers’ Liability.” Information Technology Law Quarterly. [In Persian]
American Law Institute. (1981/2019). Restatement (Second) of Contracts.
Atiyah, P. S. (1995). An Introduction to the Law of Contract. Oxford University Press.
Brownsword, R. (2019). Law, Technology and Society. Routledge.
CJEU / EU Case Law (selected). (2014–2022). Digital consumer and data-related decisions.
Cohen, J. E. (2012). Configuring the Networked Self. Yale University Press.
Council of Europe. (2001). Convention on Cybercrime (Budapest Convention).
European Union. (2016). General Data Protection Regulation (GDPR) 2016/679.
European Union. (2019). Directive (EU) 2019/770 on contracts for the supply of digital content and digital services.
Fairfield, J. (2015). BitProperty. Southern California Law Review.
Fried, C. (1981). Contract as Promise. Harvard University Press.
Giliker, P. (2010). Vicarious Liability in Tort. Cambridge University Press.
Hart, H. L. A. (2012). The Concept of Law (3rd ed.). Oxford University Press.
Iraq. (1951). Civil Code, Law No. 40 of 18 September 1951.
ISO/IEC. (2022). ISO/IEC 27001 Information Security Management Systems.
Katsh, E., & Rabinovich-Einy, O. (2017). Digital Justice. Oxford University Press.
Kesan, J. P., & Hayes, C. (2012). “Mitigative Counterstriking.” Harvard Journal of Law & Technology.
Kim, N. S. (2013). Wrap Contracts. Oxford University Press.
Lessig, L. (2006). Code: Version 2.0. Basic Books.
Nissenbaum, H. (2010). Privacy in Context. Stanford University Press.
OECD. (2016). Recommendation of the Council on Consumer Protection in E-commerce.
Perzanowski, A., & Schultz, J. (2016). The End of Ownership. MIT Press.
Radin, M. J. (2013). Boilerplate: The Fine Print, Vanishing Rights, and the Rule of Law. Princeton University Press.
Schweitzer, H., et al. (2021). Modernising the law on digital markets (expert reports/analyses).
Searls, D. (2012). The Intention Economy. Harvard Business Review Press.
Solove, D. J. (2006). A Taxonomy of Privacy. University of Pennsylvania Law Review.
Srnicek, N. (2017). Platform Capitalism. Polity.
Susskind, R. (2019). Online Courts and the Future of Justice. Oxford University Press.
Tene, O., & Polonetsky, J. (2013). “Big Data for All.” Northwestern Journal of Technology and Intellectual Property.
UNCITRAL. (1996). Model Law on Electronic Commerce.
UNCITRAL. (2001). Model Law on Electronic Signatures.
UNCITRAL. (2017). Model Law on Electronic Transferable Records.
UNIDROIT. (2016). Principles of International Commercial Contracts.
World Bank. (2021). World Development Report 2021: Data for Better Lives.
Zittrain, J. (2008). The Future of the Internet and How to Stop It. Yale University Press.