جغرافیای مفاهیم، مبانی و راهبردهای مقابله با بیابان‌زایی با تاکید بر توسعه پایدار انسانی

نوع مقاله: مقاله علمی -پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار بخش ترویج و آموزش کشاورزی دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

2 دانشجوی دکتری ترویج کشاورزی دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

3 استاد مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان بوشهر، بوشهر، ایران

چکیده

بیابان زیست‌بومی است که در آن استمرار و پایداری چرخه حیات با دشواری‌های فراوانی همراه بوده و کمبود آب مهم‌ترین شناسه‌ آن است. علیرغم تنگناهای حاکم بر جغرافیای مناطق خشک و بیابانی، دل‌ نگرانی امروز جامعه جهانی، نه از وجود چنین اقلیم‌هایی بلکه از پدیده زیانبار «بیابان‌زایی» است که باعث کاهش استعداد تولید سرزمین در طول زمان، به‌صورت تدریجی و اغلب غیر قابل رؤیت می‌شود. در حال حاضر بیابانزایی گریبان‌گیر بسیاری از کشورها بخصوص کشورهای در حال توسعه می‌باشد و مشتمل بر فرآیندهایی است که هم زاییده عوامل طبیعی بوده و هم به عملکرد نادرست انسان بر می‌گردد. هدف این تحقیق بررسی تاریخچه، وضعیت فعلی و مبانی و مفاهیم بیابان‌زایی در جهان و ایران است و در ادامه علل و عوامل و پیامدهای این پدیده زیست‌محیطی را مورد مداقه قرار می‌دهد. همچنین ضمن بررسی روند تاریخی برنامه‌های مقابله با بیابان‌زایی در جهان، سیاست‌ها و راهبردهای گذشته، حال و آینده کشور را در این زمینه بررسی و تحلیل ‌می‌نماید. تحقیق از نوع توصیفی و تحلیلی است که به روش پژوهش اسنادی و با جستجوی نظام‌مند در منابع معتبر علمی، نگاهی جامع به موضوع مورد پژوهش دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مهار بیابان‌زایی و مدیریت پایدار مناطق بیابانی با توجه ماهیت پیچیده و چند بعدی آن‌، بیش از مقابله مستقیم با مظاهر بیرونی از طریق رهیافت‌های فنّی، نیازمند اصلاح الگوهای توسعه و شناخت ریشه‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی‌ آن با تأکید بر توسعه انسانی است. لذا برنامه ملی اقدام برای مقابله با بیابان‌زایی و تعدیل اثرات خشکسالی، مستلزم همگرایی سرمایه‌های طبیعی و انسانی و مشارکت اجتماع‌محور کلیه کنشگران ذینفع در طراحی راهبردها و اجرا و ارزشیابی اقدامات میدانی به شکل انعطاف‌پذیر و تکاملی خواهد بود. این مقاله پیشنهاد می‌نماید در تحقیقات بعدی بنیان‌های نظری اکولوژی اجتماعی و سیاسی در حوزه «مقابله با بیابان‌زایی» مفهوم‌سازی و بسط داده شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The geography of principle, concept and strategies of combating desertification: A learnig for sustainable human development

نویسندگان [English]

  • Korush Rezaei-Moghaddam 1
  • Golamhosein Karami 2
  • Nozar Monfared 3
1 Associate Prof., Department of Agricultural Extension & Education, Shiraz University, Shiraz, Iran
2 Ph.D. Student, Department of Agricultural Extension & Education, Shiraz University, Shiraz, Iran
3 Associate Prof., Bushehr Agricultural & Natural Resources Research & Education Center, Bushehr, Iran
چکیده [English]

Abstract
Desert is an ecosystem in which the continuity and stability of life cycle face with great hardness and water scarcity is its most important feature. Despite the difficult situations in geography of desert areas, today global community isn’t anxiety about derest climates existence but toward desertification phenomenon like deleterious process that cause decrease of land production capacity, during the time and often invisibly. Desertification is currently a big problem in many countries, especially in developing countries, and includes natural processes and improper human activities. The aim of this study was to investigate the history, current condition and the concepts and principles of desertification in the world and Iran, and then address the causes and consequences of this environmental phenomenon. Also study the historical trends of combating desertification programs in the world and review and analyse our country’s macro policies and strategies for combating desertification in the past, present and future. This descriptive-analytical study using documentary research method and systematic search of raliable scientific resources, has a comprehensive attention to subject. The results show that inhibition of desertification and sustainable management of desert areas, need to reform developmental patterns and recognition it’s social, cultural, economic and political roots because of its complex and multidimensional nature. Aslo should emphasis on human development more than direct deal with the external manifestations and through technical approaches. So the national action programme to combat desertification and mitigate the effects of drought requires the convergence of natural and human resources and community based participation of all stakeholders in design, implementation and evaluation of strategies and field work flexible and evolutionary. This paper suggests to investigate factors influencing society's perception status about desertification and interaction between human and derest ecosystems in future research and theoretical foundations of social and political ecology should be conceptualized and developed in the field of combat desertification.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keyword: Desertification
  • Combat Desertification
  • Sustainable Human Development

احمدی، حسن. (1387). ژئومورفولوژی کاربردی: فرسایش بادی (جلد دوّم). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

احمدیان، محمدعلی. (1387). بیابان (نگرشی سیستمی به فرآیند بیابان‌زایی و بیابان‌زدایی). تحقیقات جغرافیایی، ش 52، صص 159-144.

اسلامیان، زهرا؛ قربانی، مهدی؛ مصباح‌زاده، طیبه؛ رفیعی، حامد. (1394). برآورد مقدار مشارکت و تمایل به پرداخت جوامع محلی برای حفظ و احیای مناطق بیابانی (بررسی موردی: نوش‌آباد؛ شهرستان آران و بیدگل). مدیریت بیابان، ش 6، صص 88-77.

اکبری، مرتضی؛ کریم‌زاده، حمیدرضا؛ مدرس، رضا؛ چکشی، بهاره. (1386). ارزیابی و طبقه‌بندی بیابان‌زایی با فناوری سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی (مطالعه موردی: منطقه خشک شمال اصفهان). تحقیقات مرتع و بیابان ایران، جلد 14، ش 2، صص 142-124.

جعفری، محمد؛ حیاتی، جاوید؛ ضرغام، نصرت‌الله؛ آذرنیوند، حسن؛ صوفی‌، مجید. (1383). بررسی ‌و‌ ارزیابی اجرای طرح بیابان‌زدایی‌ در دشت لامرد. پژوهش‌های ‌جغرافیایی، ش 36، صص: 213- 199.

جعفری، محمد؛ صادقی‌پور، احمد؛ آذرنیوند، حسین؛ فخری، فرهاد؛ کمالی، نادیا. (1387). بررسی تأثیر عامل بی‌رویه کشاورزی در بیابان‌زایی (بررسی موردی: منطقه دشتی استا‌ن ‌بوشهر). منابع‌طبیعی ایران، سال 61، ش 1، صص 209- 201.

جعفریان، وحید؛ بهرامی فروزان، مجید. (1390). مهار بیابان‌زایی، آشنایی با اصول و اهداف کنوانسیون مقابله با بیابان‌زایی. سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور، دبیرخانه کارگروه ملی مقابله با بیابان‌زایی.

جم، فرهاد. (1388). دموکراسی زیست‌محیطی برای حفاظت از محیط‌زیست در حقوق بین‌الملل. فصلنامه راهبرد، سال 18، شماره 50، صص 41-6.

خالدی، ش. (1382). بررسی و ارزیابی آثار و نتایج برنامه تثبیت ماسه‌های روان بر تحولات محیط‌زیست ناحیه ابوزیدآباد. پژوهش‌های جغرافیایی، سال 35، شماره 45، صص 102- 91.

خسرو‌شاهی، م. (1389). ‌بیابان‌زایی چیست و چگونه اتفاق می‌ا‌فتد؟ قابل دسترس در:

 http://www.irandeserts.com/articles/750.htm

رضایی، سید عطاء. (1387). مدیریت جنگل­های دست­کاشت مناطق خشک. تهران: نشر پونه.

داداشی ‌آرانی، حسن. (1387). نگرشی بر عوامل مؤثر بر پدیده بیابان‌زایی و تأثیر آن بر زندگی انسان. رشد آموزش جغرافیا، دوره 22، ش 3، صص: 43-39.

دادرسی ‌سبزواری، ابوالقاسم؛ پاکپرور، مجتبی. (1386). بررسی روند بیابان‌زایی به‌ روش سنجش‌های دور و نزدیک در اراضی دشت سبزوار. تحقیقات مرتع و بیابان ایران. جلد 14، ش 1، صص: 52-33.

دشتی‌زاده، مسعود؛ شریفی، هوشنگ؛ توانایی، علی‌اصغر؛ مواجی، فرشته. (1388). سند توسعه منابع‌طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر در افق 1404. تهران: نشر پونه.

دفتر تثبیت شن و بیابان‌زدایی. (1385). بیابان‌زایی و بیابان‌زدایی در ایران (عوامل، اقدامات، اثرات و برنامه‌ها). تهران: دفتر ترویج و مشارکت مردمی.

ذاکر اصفهانی، علیرضا. (13۹۱). مقابله با بیابان‌زایی با تأکید بر توانایی مناطق بیابانی (مطالعة موردی: استان اصفهان) محیط‌شناسی، سال 38، ش ۳، صص ۱64-155.

سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری. (1388). عملکرد سی ساله. تهران: نشر پونه.

سازمند، بهاره؛ یاری، مریم. (1395). چالش‌های هامون و راهبردهای نجات. سیاستگذاری عمومی، دوره 2، ش 2، صص 140-121.

سپهر، عادل؛ صفرآبادی، اعظم. (1392). تحلیل شاخص‌های اثرگذار بر توسعة اکوتوریسم در مناطق بیابانی ایران. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره 45، ش 4، صص 154-137.

سرابیان، لیلا؛ نیکپور، علی. (1386). تغییرات اقلیمی: چالش‌ها و راهکارها در مناطق بیابانی. نشریه کشاورزی پایدار، انتشارات دفتر محیط‌زیست و توسعه پایدار کشاورزی، ش 2، صص 48- 42.

سرایی، محمدحسین؛ مؤیدفر، سعیده. (1389). بررسی میزان پایداری توسعه در شهرهای مناطق خشک با تأکید بر مؤلفه‌های زیست‌محیطی: شهر اردکان. جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، سال 21، ش 1، صص 76-47.

صادقی، میرمحمد؛ نادی، علی. (1375). کاربرد سیستم‌های GIS و RS در شناخت و مدیریت مناطق بیابانی. مجموعه مقالات دوّمین همایش ملی بیابان‌زایی و روش‌های مختلف بیابان‌زدایی، تهران: مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، صص: 362-339.

صادقی‌روش، محمدحسن؛ احمدی، حسن؛ زهتابیان، غلامرضا؛ طهمورث، محمد. (1389). کاربرد فرآیند تحلیلی سلسله مراتبی (AHP) در ارزیابی راهبردهای بیابان‌زدایی (مطالعه موردی: منطقه خضرآباد یزد). تحقیقات مرتع و بیابان ایران، سال 17، ش 38، صص 50-35.

طاووسی، تقی. (1388). فرآیندها و پیامدهای بیابان‌زایی. چشم‌انداز جغرافیایی، سال 4، ش 9، صص 138-121.

عبدی‌نژاد، غلامعباس؛ ناطقی، داوود. (1389). بیابان و مقابله با بیابان‌زایی در ایران. تهران: انتشارات پونه.

عصاره، محمدحسن؛ سیداخلاقی، سیدجعفر. (1388). سند راهبردی توسعه تحقیقات منابع‌طبیعی ایران: مبانی، راهبردها و راهکارها. تهران: مؤسسه تحقیقات جنگها و مراتع کشور.

فخری، فرهاد؛ جعفری، سیدمحی‌الدین؛ خسروشاهی، محمد. (1386). بررسی عوامل زمین‌شناسی مؤثر در تشکیل بیابان‌های استان بوشهر و تعیین قلمرو آن. تحقیقات مرتع و بیابان ایران، جلد 14، ش 3، صص‌ 402-391.

فرمهینی فراهانی، علی؛ درویش، محمد. (1391). ارزیابی و تهیه نقشه بیابانزایی با روش فائو و یونپ در حوزه آبخیز کویر میقان. تحقیقات مرتع و بیابان ایران، جلد 19، ش 4، صص 556-547.

قاسمی، سمیرا. (1389). مسائل محیط‌زیستی (2): بیابان‌زایی و مسائل اجتماعی آن. پایگاه علمی انسان‌شناسی و فرهنگ. قابل دسترس در: www.anthropology.ir/node/4851

قدیرنیا، فیروز. (1383). عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر بیابان‌زایی. جنگل و مرتع، ش 62، صص 50-42.

کاویانی‌راد، مراد. (1392). اکولوژی سیاسی. تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی

کرمی، عزت‌اله؛ کشاورز، مرضیه‌. (1394). ابعاد انسانی حفاظت از منابع طبیعی. علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، جلد 11، شماره 2، صص 119-101.

کنشلو، هاشم. (1380). جنگلکاری در مناطق خشک. تهران: مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع.

مرکز مطالعات مدیریت و بهره‌وری ایران. (1381). برنامه اقدام ملی مقابله با بیابان‌زایی و تعدیل اثرهای خشکسالی. تهران: مؤسسه توسعه روستایی ایران.

محمدی‌کنگرانی، حنانه؛ شامخی، تقی؛ بابایی‌، محمد؛ اشتریان، کیومرث؛‌ عرب، داودرضا. (1388). تعیین و تحلیل مسیرهای سیاستگذاری میان سه متغیر نهاد، جنگل و آب در ناحیة رویشی زاگرس (مطالعة موردی حوضة آبخیز وزگ در استان کهگیلویه و بویراحمد). مجله جنگل ایران، سال 1، ش 4، صص 359-344.

منوری، سیدمسعود. (1381). راهنمای ارزیابی اثرات زیست‌محیطی طرح­های جنگلداری، پروژه ظرفیت‌سازی و تقویت بنیادی ارزیابی اثرات زیست­محیطی در ایران. تهران: سازمان حفاظت محیط‌زیست، برنامه عمران ملل متحد.

مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع. (1387). برنامه راهبردی بیابان. قابل دسترس در:

http://www.rifr-ac.ir/Roadmap/index.htm

نجفی‌فر، علی. (1386). انتخاب گونه‌های جنگی بر اساس توان اکولوژیکی واحد جنگل‌کاری در ناحیه رویشی زاگرس (مطالعه موردی: حوضه آبخیز سراب دره‌شهر، استان ایلام). پژوهش و سازندگی، ش 75، صص 36- 28.

نویدی، حامد؛ مرتضوی، سید‌ابوالقاسم؛ امیر‌نژاد، حمید. (1394). بیابان‌ها و توسعه پایدار در ایران: مطالعه ارزش اکوتوریستی منطقه کویری مصر در استان اصفهان. پژوهش‌های رشد و توسعه اقتصادی، دوره 5، ش 18، صص 82-65.

هراتی، جواد؛ تقی‌زاده، حجت؛ امینی، تکتم. (1394). بررسی تأثیر متغیرهای سیاسی و تجاری بر پایداری محیط‌زیست: کاربرد یک الگوی پانل پویا. سیاستگذاری اقتصادی، سال 7، ش 14، صص 156-129.

هراتی، جواد؛ دهقانی، علی؛ تقی‌زاده، حجت؛ امینی، تکتم. (1395). بررسی تأثیر نابرابری اقتصادی و سیاسی بر کیفیت محیطزیست در کشورهای منتخب: رویکرد پانل GMM. تحقیقات مدلسازی اقتصادی، ش 23، صص 231-197.

Ahadnejad Reveshty, M., Maruyama, Y. (2010. (Study of Uremia Lake Level Fluctuations and Predict Probable Changes Using Multi Temporal Satellite Images and Ground Truth Data Period (1976-2010)", New Challenge about Climate Change or Human Impact, Map Asia 2010, Malaysia.

Abahussain, A.A., Abdu, A.S., Al-Zubari, W.K., El-Deen, N.A. and Abdul-Raheem, M. (2002). Desertification in the Arab Region: Analysis of currentstatus and trends. Journal of Arid Environments, 51(4):521–545.

Bartolini, F., Bazzani, G.M., Gallerani, V., Raggi, M. And Viaggi, D. (2007). The impact of water and agriculture policy scenarios on irrigated farming systems in Italy: An analysis based on farm level multi-attribute linear programming models. Agricultural Systems, 93(3): 90-114.

Becker, T. and Veste, M. (2006). Perception or deception: Vegetation degradation and desertification Processes in Northwest Namibia. Poster Symposium 17 Managed ecosystems, GFO. Available at:www.desertconsult.de/PDF/76Becker_Veste_VerhGesOekol_36_356.pdf.

Berthe, Y. (1997). The role of forestry in combating desertification. XI Word forestry congress, Antalya, Turkey, 13 to 22 October, Pp: 307-311, Available at: www.fao.org/forestry/docrep/wfcxi/PUBLI/PDF/V2E_T10.PDF

Diez, E. and McIntosh, B.S. (2011). Organisational drivers for, constraints on and impacts of decision and information support tool use in desertification policy and management. Environmental Modelling & Software, 26(3): 317-327.

Dolisca, F., Carter, D.R., McDaniel. J.M., Shannon, D.A. and Jolly, C.M. (2006). Factors influencing farmers’ participation in forestry management programs: A case study from Haiti. Forest Ecology and Management, 236(2-3):324-331.

Draxler, R.R., Gillette, D.A., Kirkpatrick, J.S. and Heller, J. (2001). Estimating PM10 air concentrations from dust storms in Iraq, Kuwait and Saudi Arabia. Atmospheric Environment, 35(25): 4315- 4330.

Dwyer, G., Douglas, R., Peterson, D. and Chong, J. (2006). Irrigation externalities: pricing and charges, Staff Working Paper. Avalabe at: www.pc.gov.au › supporting researchStaff sssssWorking Paper.

Forest, Range and Watershed Management Organization. (2005). The National Action program to Combat Desertification and mitigate the effects of drought, published by: pooneh. Tehran, Iran.

Fu, c. (2000). Combating Desertifcation: Action progromme in china. Journal of Human Environment, 29(6):359-361.

Gomes, L., Arrue, J.L., Lopez, M.V., Sterk, G., Richard, D., Gracia, R., Sabre, J.M. andFrangi, J.P. (2003). Wind erosion in a semi arid agricultural area of Spain: the welsons project.Catena, 52(3-4): 235-256.

Goudie, A. (2011). Desertification, Encyclopedia of Environmental Health. Pp: 30-35.

Hamidi, M., Kavianpour, R. and Shao, Y. (2014). Numerical simulation of dust events in the Middle East. Aeolian Research, 13:59–70.

Harahsheh, H. and Tateishi, R. (2000). Desertification mapping of west Asia -A GIS and Remote Sensing application. Available at: www.gisdevelopment.net/aars/acrs/2000/ts11/glc001.asp.

Hommes, S., Hulscher, S.J.M.H., Mulder, J.P.M., Otter, H.S. and Bressers, H.T.A. (2009). Role of perceptions and knowledge in the impact assessment for the extension of mainport Rotterdam. Marine Policy, 33(1):146-155.

Howells, O., Edwards-jones, G. and Morgan, O. (1998). Ecozone II: A decision support system for aiding environmental Impact assessments in agriculture and rural development project in developing countries. Computer and electronics in agriculture, 20(2):145-164.

Nasreen, M., Hossain, K.M. and Kundu, D.K. (2006). The Interrelationship between Poverty, Environment and Sustainable Development in Bangladesh: An Overview, Bangeladesh e-Journal of Sociology, 3(2):59-79.

Onate, J.J. and Peco, B. (2005). Policy impact on desertification: Stakeholders’ perceptions in southeast Spain. Land Use Policy, 22 (2):103-114.

Pakparvar, M. (1998). Desert research and Control Desertification in Iran. New technologies to combat desertification, proceedings of the international symposium held in Tehran, Iran 12-15 October 1998. Available at: www.unu.edu/env/workshops/iran-1/04-Pakparvar%20Paper.doc.

Saeb, K., Sarizade, GH., Khodadi, M. and Biazar, E. (2013). Evaluation of Dust of Consequences Positioned in Southwest of Iran on Coagulant Factors. Iran J Med Sci, 38(2): 84-88.

Santini, M., Caccamo, G., lattrenti, A., Noce, S. and Valentini, R. (2010). A multi-component GIS framework for desertification risk assessment by an integrated index. Applied Geography, 30(3): 394-415.

Sepehr, A., Hassanli, A. M., Ekhtesasi, M. R. and Jamali, J. B. (2007). Quantitative assessment of desertification in south of Iran using MEDALUS Method. Environmental Monitoring and Assessment, 134(1-3): 243-254.

Sivakumar, M.V.K. (2007). Interaction between climate and desertification. Agricuitural and forest methodology, 142(2-4):143-155.

Song, K., Wang, Z., Du, J., Liu, L., Zeng, L. and Ren, C. (2014). Wetland degradation: its driving forces and environmental impacts in the Sanjiang Plain, China. Environment Management, 54(2):255-71.

Stringer, L.C. (2008). Reviewing the international year of desert and Desertification 2006: What contribution toward combating global desertification implementing the united nation convention to combact desertification? Journal of Arid Enviroment, 72(11):2065-2074.

UNCED. (1992). Chapter 12: Managing fragile ecosystems: Combating desertification and drought. United Nations Conference on Environment & Development, Rio de Janeiro, Brazil, 3 to 14 June.

UNCCD. (1994). Elaboration of an international convention to combat desertification in countries experiencing serious drought and/or desertification particularly in Africa. United Nation Convention to Combating Desertification. 12 September, available in: www.unccd.int/convention/text/pdf/conv-eng.pdf.

UNCOD. (1978). United Nations Conference on Desertification. Round-up, plan of action and resolutions. NewYork: United Nations. Available at: www.ciesin.org/docs/002-478/002-478.html.

UNCCD. (2004). Preserving our common ground.UNCCD 10 yers on. Available in: www.unccd.int/publicinfo/publications/UNCCD_magazine-eng.pdf.

UNEP. (2005). the consequence of desertification. Fact sheet 3. Unitet Nation convention to combat desertification. Available at: www.unccd.int/publicinfo/factsheets/showFS.php?number=3.

Veron, S.R., Paruelo, J.M. and Oesterheld, M. (2006). Assessing desertification. Journal of Arid Environments, 66(4): 751–763.

Wang, X., Chen, F., Hasi, E. and Li, J. (2008). Desertification in China: An assessment. Earth-Science Reviews, 88(3-4): 188–206.

Xu, D.Y., Kang, X.W., Zhuang, D.F., and Pan, J.J. (2010). Multi-scale quantitative assessment of the relative roles of climate change and human activities in desertification-A case study of the Ordos Plateau, China. J. AridEnviron. 74: 498-507.

Yale University. (2010). Environmental performance index. (2010). Yale center Environmental law and policy. Available at: http://epi.Yale.edu.

Zhao, H.L., He, Y.H., Zhau, R.L., Su, Y.Z., Li, Q.Y. and Drak, S. (2009). Effect of desertification on organic C and N contect in study farmland and grassland of Inner Mongolia. Catena, 77(3):187-191.