جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

ارائه و اعتبارسنجی الگوی نوین سیاست گذاری فضایی در کلان شهر تهران بر مبنای رویکرد آمیخته

نوع مقاله : مقاله علمی -پژوهشی کاربردی

نویسندگان
حمیدرضا گودرزی 1
حمیدرضا محمدی 2
صفر قائدرحمتی 3
حجت مهکویی 4
1 گروه جغرافیا، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران
2 گروه جغرافیا، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
3 گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
4 گروه جغرافیا، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران.
10.22034/jgeoq.2026.581599.4439
چکیده
فضا در کلان‌شهرها عرصه‌ای چندبعدی و سیاسی است که مناسبات قدرت و سازوکارهای حکمرانی در آن متجلی می‌شود. در کلان‌شهر تهران، ناکارآمدی در مدیریت سیاسی فضا می‌تواند به تشدید نابرابری‌های فضایی و چالش‌های اجتماعی و نهادی منجر شود؛ ازاین‌رو ارائه الگویی بومی برای سیاست گذاری فضایی در کلان شهر تهران ضروری است. هدف این پژوهش تبیین و اعتبارسنجی الگوی نوین سیستم مدیریت سیاسی فضا در تهران با رویکرد آمیخته اکتشافی (کیفی–کمی) است. در بخش کیفی، با تحلیل مضمون مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 16 خبره، مؤلفه‌های کلیدی شناسایی شد و سپس با روش ساختاری–تفسیری و مشارکت 15 خبره، روابط علّی و سطح‌بندی متغیرها تعیین گردید. در بخش کمی، برای اعتبارسنجی مدل از تحلیل عاملی تأییدی و مدل‌یابی معادلات ساختاری بر اساس داده‌های 384 نفر از کارکنان شهرداری تهران استفاده شد. یافته‌ها به شناسایی 32 متغیر کلیدی در قالب چهار مضمون اصلی شامل پیشران‌ها، وضعیت موجود، راهبردها و پیامدها و سازمان‌دهی آن‌ها در هفت سطح سلسله‌مراتبی انجامید. نتایج نشان داد پیشران‌های سیاسی–حاکمیتی، امنیتی، حقوقی، اقتصادی و مدیریتی نقش بنیادین داشته و به‌صورت علّی پیامدهای اجتماعی و فضایی را شکل می‌دهند. تحلیل‌های کمی نیز برازش مناسب مدل و معناداری روابط بین متغیرها را تأیید کرد. این پژوهش با ارائه مدلی بومی و اعتبارسنجی‌شده، چارچوبی کاربردی برای ارتقای حکمرانی فضایی در تهران فراهم می‌کند.
کلیدواژه‌ها
مدیریت سیاسی فضا
حکمرانی فضایی
کلان‌شهر تهران
مدل ساختاری–تفسیری (ISM)
تحلیل عاملی تأییدی

عنوان مقاله English

Development and Validation of a Novel Spatial PolicyMaking Model for Tehran Metropolis Based on a MixedMethods Approach

نویسندگان English

Hamidreza Goodarzi 1
Hamidreza Mohammadi 2
Safar Ghaedrahmati 3
Hojat Mahkouei 4
1 Department of Geography, Na.C., Islamic Azad University, Najafabad, Iran.
2 Department of Geography, Faculty of Earth Sciences, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
3 Department of Geography, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
4 Department of Geography, Na.C., Islamic Azad University, Najafabad, Iran.
چکیده English

Space in metropolitan areas constitutes a multidimensional and inherently political arena in which power relations and governance mechanisms are materially and symbolically manifested. In Tehran metropolis, inefficiencies in the political management of space have contributed to the intensification of spatial inequalities as well as social and institutional challenges. Therefore, developing a contextspecific spatial policymaking model tailored to Tehran is of critical importance.

The present study aims to conceptualize and validate a novel model of the political space management system in Tehran using an exploratory mixedmethods approach (qualitativequantitative). In the qualitative phase, key components were identified through thematic analysis of semistructured interviews conducted with 16 experts. Subsequently, causal relationships and hierarchical levels among variables were determined using Interpretive Structural Modeling (ISM) with the participation of 15 specialists. In the quantitative phase, the proposed model was validated through Confirmatory Factor Analysis (CFA) and Structural Equation Modeling (SEM), based on survey data collected from 384 employees of Tehran Municipality.The findings resulted in the identification of 32 key variables organized into four overarching dimensionsdrivers, existing conditions, strategies, and outcomesstructured across seven hierarchical levels. The results indicate that politicalgovernance, security, legal, economic, and managerial drivers play a foundational role in causally shaping spatial and social outcomes. Quantitative analyses further confirmed the satisfactory model fit and the statistical significance of the relationships among variables.By proposing a validated, indigenous model, this study provides a practical and systematic framework for enhancing spatial governance and political space management in Tehran metropolis.

کلیدواژه‌ها English

Political Management of Space
Spatial Governance
Tehran Metropolis
Interpretive Structural Modeling (ISM)
Confirmatory Factor Analysis
آهنی، سمیه و داداش‌پور، هاشم. (1403). تبیین روند شکل‌گیری، گسترش و روابط فضایی مناطق پیراشهری تهران؛ ارائۀ یک نظریۀ زمینه‌ای. اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری، 5(4)، 45-20. doi:10.22034/uep.2024.487217.1551
حاتم، سعید؛ احمدی، سید عباس و خاتم، مهناز. (1401). بررسی وضعیت حکمروایی خوب شهری در کلان‌شهر تهران. پژوهش‌های جغرافیای سیاسی، 7(2)، 24-1.
خاتم، سعید و احمدی‌پور، زهرا. (1402). متغیرهای اثرگذار مدیریت سیاسی فضا در کلانشهر تهران. جغرافیا (نشریۀ انجمن جغرافیایی ایران)، 21(77)، 69-55.
عنابستانی، علی‌اکبر؛ کلانتری، محسن و نیکنامی، نسیم. (1402). تحلیل فضایی شاخص‌های شهر هوشمند مبتنی بر اینترنت اشیا در کلانشهر مشهد. برنامه‌ریزی فضایی، 13(4)، 96-71. doi:10.22108/sppl.2023.138037.1732
References  
Ahani, S., & Dadashpour, H. (2024). Explaining the formation, expansion, and spatial relations of Tehran’s peri-urban areas: A grounded theory approach. Urban Economics and Planning, 5(4), 20–45. https://doi.org/10.22034/uep.2024.487217.1551
Hatam, S., Ahmadi, S. A., & Khatam, M. (2022). An investigation of the state of good urban governance in the metropolis of Tehran. Political Geography Research, 7(2), 1–24.
Khatam, S., & Ahmadipour, Z. (2023). Variables affecting the political management of space in the metropolis of Tehran. Geography (Journal of the Iranian Geographical Association), 21(77), 55–69.
Anabestani, A. A., Kalantari, M., & Niknami, N. (2023). Spatial analysis of smart city indicators based on the Internet of Things in the metropolis of Mashhad. Spatial Planning, 13(4), 71–96. https://doi.org/10.22108/sppl.2023.138037.1732
Abdi, A. N. M. (2023). The mediating role of perceptions of municipal government performance on the relationship between good governance and citizens’ trust in municipal government. Global Public Policy and Governance, 3(3), 309-333.
Afradi, K., & Nourian, F. (2022). Understanding ICT’s impacts on urban spaces: A qualitative content analysis of literature. GeoJournal, 87(2), 701-731.
Bandauko, E., & Arku, G. (2024). “It is no longer the sunshine city, it is now a dump site city”: Discursive construction of urban space and street trading in Harare, Zimbabwe. Cities, 155, 105488.
Benton, J. S., Anderson, J., Pulis, M., Cotterill, S., Hunter, R. F., & French, D. P. (2022). Method for observing pHysical activity and wellbeing (MOHAWk): Validation of an observation tool to assess physical activity and other wellbeing behaviours in urban spaces. Cities & Health, 6(4), 818-832.
Collier, S. J., & Gruendel, A. (2022). Design in government: City planning, space-making, and urban politics. Political Geography, 97, 102644.
Da Cruz, N. F., Rode, P., & McQuarrie, M. (2019). New urban governance: A review of current themes and future priorities. Journal of Urban Affairs, 41(1), 1-19.
Güller, C., & Varol, C. (2024). Unveiling the daily rhythm of urban space: Exploring the influence of built environment on spatiotemporal mobility patterns. Applied Geography, 170, 103366.
Hamurcu, A. U. (2022). The metaverse, online communities, and (real) urban space. Urbani Izziv, 33(2), 73-81.
Kaufmann, W., & Lafarre, A. (2021). Does good governance mean better corporate social performance? A comparative study of OECD countries. International Public Management Journal, 24(6), 762-791.
Kukla, Q. R. (2021). City Living: How Urban Dwellers and Urban Spaces Make One Another. Oxford: Oxford University Press.
Migaud, M. R., Greer, R. A., & Bullock, J. B. (2021). Developing an adaptive space governance framework. Space Policy, 55, 101400.
Moore-Cherry, N., Kayanan, C. M., Tomaney, J., & Pike, A. (2022). Governing the metropolis: An international review of metropolitanisation, metropolitan governance and the relationship with sustainable land management. Land, 11(5), 761.
Nguyen, M. D. (2025). Transforming the Edge: Socio-Spatial Governance and Migrant Place-Making in Ho Chi Minh City. Doctoral dissertation.
Olcar, C. (2025). Urbanised Society in the Age of Cities: Spatial Governance for Transforming the Urban Space. Taylor & Francis.
Peet, R. (Ed.). (2024). International Capitalism and Industrial Restructuring: A Critical Analysis. Taylor & Francis.
Puplampu, D. A., & Boafo, Y. A. (2021). Exploring the impacts of urban expansion on green spaces availability and delivery of ecosystem services in the Accra metropolis. Environmental Challenges, 5, 100283.
Schmid, C. (2022). Henri Lefebvre and the Theory of the Production of Space. London: Verso Books.
Song, K., Chen, Y., Duan, Y., & Zheng, Y. (2023). Urban governance: A review of intellectual structure and topic evolution. Urban Governance, 3(3), 169-185.
Teixeira Dias, F., de Aguiar Dutra, A. R., Vieira Cubas, A. L., Ferreira Henckmaier, M. F., Courval, M., & de Andrade Guerra, J. B. S. O. (2023). Sustainable development with environmental, social and governance: Strategies for urban sustainability. Sustainable Development, 31(1), 528-539.