جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

تحلیل و ارزیابی تاثیرات ژئوپلیتیک تشکیل دادگاه حقوق بشر اسلامی در منطقه خاورمیانه از منظر حقوق بشر بین‌المللی

نوع مقاله : مقاله های برگرفته از رساله و پایان نامه

نویسندگان
1 گروه حقوق بین الملل، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.
2 استادیار، گروه حقوق بین الملل، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران.
3 گروه حقوق خصوصی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
10.22034/jgeoq.2026.592307.4506
چکیده
نظام حقوق بشر بین‌المللی با وجود پیشرفت در هنجارسازی و نظارت، در اجرای مؤثر استانداردها در سطح جهانی با چالش مواجه است. در خاورمیانه، علی‌رغم وجود اسنادی چون اعلامیه قاهره (۱۹۹۰) و منشور عربی حقوق بشر (۲۰۰۴)، فقدان سازوکار قضایی منطقه‌ای الزام‌آور، حمایت از حقوق بشر را به نهادهای دولتی و سیاسی محدود کرده و کارآمدی آن را کاهش داده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، با بررسی نظام‌مند منابع فقه اسلامی، اسناد بین‌المللی و اسلامی، و ساختار دادگاه‌های منطقه‌ای اروپا، آمریکا و آفریقا انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد تعارض میان حقوق بشر اسلامی و نظام بین‌المللی، ذاتی و غیرقابل‌رفع نیست و بیشتر ریشه در تفاوت‌های تفسیری، معرفتی و نهادی دارد. اصولی مانند کرامت ذاتی انسان، عدالت، حق دادخواهی، مسئولیت دولت، وفای به عهد و منع ظلم، ظرفیت لازم برای پشتیبانی از تأسیس دادگاه اسلامی حقوق بشر را دارند. تأسیس چنین دادگاهی نیازمند طراحی نهادی بر پایه استقلال قضایی، صلاحیت تکمیلی، دادرسی منصفانه و تعامل سازنده با نظام بین‌المللی است. چالش‌های موجود عمدتاً سیاسی، نهادی و ناشی از فقدان اراده جمعی دولت‌های اسلامی‌اند، نه موانع حقوقی یا فقهی. در صورت ابتنا بر مبانی مشترک شریعت، رعایت اصول دادرسی، تضمین استقلال و پذیرش صلاحیت مؤثر، این دادگاه نه تنها با اصول حقوق بین‌الملل تعارض ندارد، بلکه به‌عنوان سازوکاری مکمل می‌تواند به حمایت از حقوق بنیادین و توسعه تدریجی حقوق بشر کمک کند. الگوی پیشنهادی با تلفیق ظرفیت‌های فقه اسلامی و دستاوردهای دادگاه‌های منطقه‌ای، مدلی بومی، مشروع و کارآمد برای جهان اسلام ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Geopolitical Dynamics of Human Rights Protection in the Middle East: Assessing the Establishment of an Islamic Human Rights Court under International Law

نویسندگان English

Heydar Taghizadeh 1
Mohammad Saleh Taskhiri 2
Ebrahim Delshad Maaref 3
1 Department of International Law, Qo.C., Islamic Azad University , Qom, Iran .
2 Assistant Professor, Department of International Law , Faculty of Law, Qom University, Qom, Iran .
3 Department of Private Law, Qo.C, Islamic Azad University, Qom, Iran
چکیده English

Despite progress in norm-setting and monitoring, the international human rights system faces major challenges in implementing standards globally. In the Middle East, although the Cairo Declaration (1990) and Arab Charter on Human Rights (2004) exist, the absence of a binding regional judicial mechanism limits protection to state and political institutions, reducing effectiveness. Using a descriptive-analytical method and comparative approach, this study examines Islamic jurisprudence, international and Islamic instruments, and regional courts in Europe, the Americas, and Africa. Findings indicate the conflict between Islamic and international human rights is not inherent, but stems from interpretive, epistemological, and institutional divergences. Principles such as human dignity, justice, fair trial, state responsibility, pacta sunt servanda, and prohibition of oppression provide sufficient capacity to support an Islamic human rights court. Such a court requires judicial independence, complementary jurisdiction, fair proceedings, and constructive engagement with the international system. Obstacles are primarily political and institutional, rooted in lack of collective will among Islamic states, not legal or jurisprudential barriers. If grounded in shared Sharia foundations, due process, independence, and effective jurisdiction, this court would not contradict contemporary international law. Rather, as a complementary regional mechanism, it could protect fundamental rights and contribute to progressive development of international human rights law. The proposed model, integrating Islamic jurisprudence with regional court achievements, offers an indigenous, legitimate, and efficient framework for the Islamic world.

کلیدواژه‌ها English

International human rights
Organization of Islamic Cooperation
Regional human rights courts