جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

تحلیل و ارزیابی تاثیرات ژئوپلیتیک تشکیل دادگاه حقوق بشر اسلامی در منطقه خاورمیانه از منظر حقوق بشر بین‌المللی

نوع مقاله : مقاله های برگرفته از رساله و پایان نامه

نویسندگان
حیدر تقی زاده 1
محمدصالح تسخیری 2
ابراهیم دلشاد معارف 3
1 گروه حقوق بین الملل، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.
2 استادیار، گروه حقوق بین الملل، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران.
3 گروه حقوق خصوصی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
10.22034/jgeoq.2026.592307.4506
چکیده
نظام حقوق بشر بین‌المللی با وجود پیشرفت در هنجارسازی و نظارت، در اجرای مؤثر استانداردها در سطح جهانی با چالش مواجه است. در خاورمیانه، علی‌رغم وجود اسنادی چون اعلامیه قاهره (۱۹۹۰) و منشور عربی حقوق بشر (۲۰۰۴)، فقدان سازوکار قضایی منطقه‌ای الزام‌آور، حمایت از حقوق بشر را به نهادهای دولتی و سیاسی محدود کرده و کارآمدی آن را کاهش داده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، با بررسی نظام‌مند منابع فقه اسلامی، اسناد بین‌المللی و اسلامی، و ساختار دادگاه‌های منطقه‌ای اروپا، آمریکا و آفریقا انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد تعارض میان حقوق بشر اسلامی و نظام بین‌المللی، ذاتی و غیرقابل‌رفع نیست و بیشتر ریشه در تفاوت‌های تفسیری، معرفتی و نهادی دارد. اصولی مانند کرامت ذاتی انسان، عدالت، حق دادخواهی، مسئولیت دولت، وفای به عهد و منع ظلم، ظرفیت لازم برای پشتیبانی از تأسیس دادگاه اسلامی حقوق بشر را دارند. تأسیس چنین دادگاهی نیازمند طراحی نهادی بر پایه استقلال قضایی، صلاحیت تکمیلی، دادرسی منصفانه و تعامل سازنده با نظام بین‌المللی است. چالش‌های موجود عمدتاً سیاسی، نهادی و ناشی از فقدان اراده جمعی دولت‌های اسلامی‌اند، نه موانع حقوقی یا فقهی. در صورت ابتنا بر مبانی مشترک شریعت، رعایت اصول دادرسی، تضمین استقلال و پذیرش صلاحیت مؤثر، این دادگاه نه تنها با اصول حقوق بین‌الملل تعارض ندارد، بلکه به‌عنوان سازوکاری مکمل می‌تواند به حمایت از حقوق بنیادین و توسعه تدریجی حقوق بشر کمک کند. الگوی پیشنهادی با تلفیق ظرفیت‌های فقه اسلامی و دستاوردهای دادگاه‌های منطقه‌ای، مدلی بومی، مشروع و کارآمد برای جهان اسلام ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
حقوق بین‌الملل بشر
سازمان همکاری اسلامی
دادگاه‌های منطقه‌ای حقوق بشر

عنوان مقاله English

Geopolitical Dynamics of Human Rights Protection in the Middle East: Assessing the Establishment of an Islamic Human Rights Court under International Law

نویسندگان English

Heydar Taghizadeh 1
Mohammad Saleh Taskhiri 2
Ebrahim Delshad Maaref 3
1 Department of International Law, Qo.C., Islamic Azad University , Qom, Iran .
2 Assistant Professor, Department of International Law , Faculty of Law, Qom University, Qom, Iran .
3 Department of Private Law, Qo.C, Islamic Azad University, Qom, Iran
چکیده English

Despite progress in norm-setting and monitoring, the international human rights system faces major challenges in implementing standards globally. In the Middle East, although the Cairo Declaration (1990) and Arab Charter on Human Rights (2004) exist, the absence of a binding regional judicial mechanism limits protection to state and political institutions, reducing effectiveness. Using a descriptive-analytical method and comparative approach, this study examines Islamic jurisprudence, international and Islamic instruments, and regional courts in Europe, the Americas, and Africa. Findings indicate the conflict between Islamic and international human rights is not inherent, but stems from interpretive, epistemological, and institutional divergences. Principles such as human dignity, justice, fair trial, state responsibility, pacta sunt servanda, and prohibition of oppression provide sufficient capacity to support an Islamic human rights court. Such a court requires judicial independence, complementary jurisdiction, fair proceedings, and constructive engagement with the international system. Obstacles are primarily political and institutional, rooted in lack of collective will among Islamic states, not legal or jurisprudential barriers. If grounded in shared Sharia foundations, due process, independence, and effective jurisdiction, this court would not contradict contemporary international law. Rather, as a complementary regional mechanism, it could protect fundamental rights and contribute to progressive development of international human rights law. The proposed model, integrating Islamic jurisprudence with regional court achievements, offers an indigenous, legitimate, and efficient framework for the Islamic world.

کلیدواژه‌ها English

International human rights
Organization of Islamic Cooperation
Regional human rights courts
ابن حنبل، احمد. (۱۴۱۳ ق). المسند. جلد ۱. بیروت: دار صادر.
بیگی، ع. (۱۳۹۸). فقدان سازوکارهای منطقه‌ای حقوق بشر در خاورمیانه: چالش‌ها و چشم‌اندازها. مجله حقوق بین‌الملل، ۳۵(۱)، ۱۰۰-۱۲۰.
جوادی آملی، ع. (۱۳۹۳). فلسفه حقوق بشر. قم: انتشارات اسراء.
حجرات، سوره، آیه ۱۳.
حمله اسراء، سوره، آیه ۷۰.
خطبه حجه‌الوداع پیامبر اکرم (ص).
سیدفاطمی، س. م. ق. (۱۳۷۹). دادگاه جدید اروپایی حقوق بشر. مجله حقوقی، (۲۵)، ۱۲۹-۱۴۵.
صحیح بخاری. (۱۴۲۲ ق). الجامع الصحیح. جلد ۲. بیروت: دار ابن کثیر.
طباطبائی، س. ا. (۱۳۸۲). دادگاه اروپایی حقوق بشر؛ ساختار و صلاحیت‌های جدید. مجله حقوق خصوصی، ۱(۵)، ۱۰۵-۱۳۶.
طباطبائی، م. ح. (۱۴۱۷ ق). المیزان فی تفسیر القرآن. جلد ۱۳. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة.
عباسی، ب. (۱۳۹۰). حقوق بشر و آزادی‌های بنیادین (سه نسل حقوق بشر در اسلام، ایران و اسناد بین‌المللی و منطقه‌ای). تهران: دادگستر.
عاکفی قاضیانی، م. و فضائلی، م. (۱۳۹۸). نظام بین‌آمریکایی حقوق بشر: نقاط قوت و ضعف. مجله حقوقی دانشگاه اصفهان، ۶(۲)، ۱۶۵-۱۹۵.
عمیدزنجانی، ع. ع. و توکلی، م. م. (۱۳۸۶). حقوق بشر اسلامی و کرامت ذاتی انسان در اسلام. فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، ۳۷(۴)، ۱۶۱-۱۸۹.
فخر رازی، م. (۱۴۲۰ ق). التفسیر الکبیر. جلد ۲۸. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
متی، بقره، سوره، آیه ۲۵۶.
مجی، مائده، سوره، آیه ۳۲.
مظفری، م. ح. (۱۳۸۷). کشورهای اسلامی و حقوق جهانی بشر: مشارکت‌ها و مخالفت‌ها. نامه مفید، ۱۴(۷۰)، ۹۵-۱۱۲.
مظفری، م. ح. (۱۳۹۱). راهبرد کشورهای اسلامی در تعامل با نظام بین‌المللی حقوق بشر معاصر. دین و ارتباطات (نامه صادق)، ۱۹(۴۲)، ۸۱-۱۱۲.
منفرد، م. و طباطبائی، س. ا. (۱۳۹۶). بررسی سازوکار نهادهای معاهداتی حقوق بشری. مطالعات حقوق بشر اسلامی، ۶(۱۲)، ۵۳-۷۷.
موسوی بجنوردی، س. م. (۱۳۸۷). حقوق بشر از دیدگاه اسلام و غرب. تهران: مرکز مطالعات اسلامی و بین‌المللی.
صانعی، ش. و عبدی، م. (۱۴۰۳). امکان‌سنجی تدوین منشور حقوق بشر شرقی: فرصت‌ها و چالش‌ها در تقابل با نظام حقوق بشر بین‌المللی. فلسفه حقوق، ۳(۲)، ۱۹۱-۲۰۴.
References
Ibn Hanbal, Ahmad. (1413 AH). Al-Musnad (Vol. 1). Beirut: Dar Sadir.
Beigi, A. (2019). The absence of regional human rights mechanisms in the Middle East: Challenges and prospects. International Law Review, 35(1), 100–120. [in Persian]
Javadi Amoli, A. (2014). The Philosophy of Human Rights. Qom: Esra Publications. [in Persian]
Surah Al-Hujurat, verse 13.
Surah Al-Isra, verse 70.
The Farewell Sermon of Prophet Muhammad (PBUH).
Seyyed Fatemi, S. M. Q. (2000). The new European Court of Human Rights. Legal Journal, (25), 129–145. [in Persian]
Sahih al-Bukhari. (1422 AH). Al-Jami' al-Sahih (Vol. 2). Beirut: Dar Ibn Kathir.
Tabatabaei, S. A. (2003). The European Court of Human Rights: New structure and jurisdictions. Journal of Private Law, 1(5), 105–136. [in Persian]
Tabatabaei, M. H. (1417 AH). Al-Mizan fi Tafsir al-Qur'an (Vol. 13). Qom: Society of Seminary Teachers of Qom.
Abbasi, B. (2011). Human Rights and Fundamental Freedoms: Three Generations of Human Rights in Islam, Iran, and International and Regional Instruments. Tehran: Dadgostar Publications. [in Persian]
Akefi Ghaziani, M., & Fazeli, M. (2019). The Inter-American human rights system: Strengths and weaknesses. Legal Journal of the University of Isfahan, 6(2), 165–195. [in Persian]
Amid Zanjani, A. A., & Tavakoli, M. M. (2007). Islamic human rights and the inherent dignity of human beings in Islam. Quarterly Journal of Private Law Studies, 37(4), 161–189. [in Persian]
Fakhr al-Razi, M. (1420 AH). Al-Tafsir al-Kabir (Vol. 28). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Surah Al-Baqarah, verse 256.
Surah Al-Ma'idah, verse 32.
Mozaffari, M. H. (2008). Islamic countries and universal human rights: Contributions and opposition. Nameh-ye Mofid, 14(70), 95–112. [in Persian]
Mozaffari, M. H. (2012). The strategies of Islamic countries in engaging with the contemporary international human rights system. Religion and Communications (Nameh-ye Sadegh), 19(42), 81–112. [in Persian]
Monfared, M., & Tabatabaei, S. A. (2017). An examination of the mechanisms of human rights treaty bodies. Islamic Human Rights Studies, 6(12), 53–77. [in Persian]
Mousavi Bojnourdi, S. M. (2008). Human Rights from the Perspectives of Islam and the West. Tehran: Center for Islamic and International Studies. [in Persian]
Sanei, Sh., & Abdi, M. (2024). Feasibility study of drafting an Eastern human rights charter: Opportunities and challenges in confrontation with the international human rights system. Philosophy of Law, 3(2), 191–204. [in Persian]
African Union. (1998). Protocol to the African Charter on Human and Peoples' Rights on the Establishment of an African Court on Human and Peoples' Rights. Addis Ababa: African Union.
An-Na'im, A. A. (1990). Toward an Islamic Reformation: Civil Liberties, Human Rights, and International Law. Syracuse, NY: Syracuse University Press.
Baderin, M. A. (2003). International Human Rights and Islamic Law. Oxford: Oxford University Press.
Cassese, A. (2005). International Law (2nd ed.). Oxford: Oxford University Press.
Council of Europe. (1994). Protocol No. 11 to the Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms, Restructuring the Control Machinery Established Thereby (ETS No. 155). Strasbourg: Council of Europe.
Donnelly, J. (2007). The relative universality of human rights. Human Rights Quarterly, 29(2), 281-306.
Donnelly, J. (2013). Universal Human Rights in Theory and Practice (3rd ed.). Ithaca, NY: Cornell University Press.
Engstrom, P. (2018). The Inter-American human rights system: Broader impacts and the challenge of coherence. Human Rights Law Review, 18(1), 59-86.
Harris, D., O'Boyle, M., Bates, E., & Buckley, C. (2023). Law of the European Convention on Human Rights (4th ed.). Oxford: Oxford University Press.
Inter-American Court of Human Rights. (1979). Statute of the Inter-American Court of Human Rights. San Jose: IACHR.
Lauren, P. G. (2011). The Evolution of International Human Rights: Visions Seen (3rd ed.). Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press.
Mashood, B. (2005). Establishing effective regional human rights mechanisms: Between universality and Islamic legitimacy. Human Rights Quarterly, 27(2), 582-609.
Maududi, S. A. A. (1976). Human Rights in Islam. Leicester, UK: The Islamic Foundation.
Mayer, A. E. (2018). Islam and Human Rights: Tradition and Politics (5th ed.). Boulder, CO: Westview Press.
Micus, A. (2015). The Inter-American Human Rights System as a Safeguard for Justice in National Transitions: From Amnesty Laws to Accountability in Argentina, Chile and Peru. Leiden: Brill.
Mutua, M. (2002). Human Rights: A Political and Cultural Critique. Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press.
Nowak, M. (2005). U.N. Covenant on Civil and Political Rights: CCPR Commentary (2nd ed.). Kehl am Rhein: N. P. Engel.
Organization of American States. (1969). American Convention on Human Rights. San Jose: OAS.
Petersen, M. J., & Kayaoglu, T. (2019). The Organization of Islamic Cooperation and Human Rights. Cambridge: Cambridge University Press.
Pasqualucci, J. M. (2003). The Practice and Procedure of the Inter-American Court of Human Rights. Cambridge: Cambridge University Press.
Sachedina, A. (2009). Islam and the Challenge of Human Rights. Oxford: Oxford University Press.
Shelton, D. (2011). Regional Protection of Human Rights. Oxford: Oxford University Press.
UN General Assembly. (1948). Universal Declaration of Human Rights. New York: United Nations.
Wachira, G. M. (2008). African Court on Human and Peoples' Rights: Ten Years On and Still No Justice. Pretoria: Institute for Security Studies.