تحلیل و بررسی جایگاه ژئوپلیتیک ایران در طرح های انتقال منابع انرژی از حوزه دریای خزر در راستای تاثیر آن بر توسعه ژئواکونومیک آسیای میانه و قفقاز

نوع مقاله : مقاله های برگرفته از رساله و پایان نامه

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی، واحد گرمسار، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 دانشیار دانشکده جغرافیا، گروه جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

3 دانشیار جغرافیای سیاسی و گردشگری، واحد گرمسار، دانشگاه آزاد اسلامی، گرمسار، ایران

4 دکتری تخصصی جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران

چکیده

در این مقاله سعی می شود با استفاده از رویکرد توصیفی – تحلیلی به این پرسش اساسی پاسخ داده شود که جایگاه ژئوپلیتیک(جغرافیای سیاسی) ایران در طرح های انتقال ذخائر و منابع انرژی از حوزه دریای خزر(دریای مازندران) و توسعه ژئواکونومیک(یا بُعد اقتصادی ژئوپلیتیک) آسیای میانه(اسیای مرکزی) و قفقاز چه جایگاهی است. نتایج پژوهش نشان می بخشد که ایران با توجه به موقعیت ژئوپلیتیک(جغرافیای سیاسی) ویژه‌ای که دارد می‌تواند نقش ترانزیتی و اتصال این کشورها را به آب‌های آزاد و اروپا داشته باشد. به عبارت دیگر، ایران با توجه به جایگاه جغرافیایی(طبیعی و انسانی) خود، به عنوان یک گزینه مناسب انکارناپذیر برای انتقال نفت و گاز کشورهای تازه استقلال یافته آسیای مرکزی به بازارهای مصرف مطرح است. این مسائل علاوه بر فرصت‌هایی که در اختیار ایران می‌گذارد، چالش هایی را نیز برای ایران به دنبال داشته است، مانند حضور آمریکا و اسرائیل در منطقه. غربی‌ها به خوبی می‌دانند که مسیر جنوبی و ایران، تنها مسیری است که می‌تواند نفت و گاز مورد نیاز اروپا را بدون نیاز به عبور از مرزهای روسیه به آنجا انتقال دهد. اما به نظر می‌رسد تا زمانی که اختلاف‌های بین ایران و ایالات متحده امریکا ادامه داشته باشد، آمریکا از انتقال انرژی حوزه دریای خزر از مسیر ایران جلوگیری خواهد کرد و همچنان خطوطی مانند باکو- تفلیس- جیحان که از ایران و روسیه عبور نمی‌کند، مورد حمایت ایالات متحده خواهد بود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of Iran's geopolitical position in energy transfer projects from the Caspian Sea basin in terms of its impact on the geoeconomic development of Central Asia and the Caucasus

نویسندگان [English]

  • Mahboubeh Keneshloo 1
  • Kiumars Yazdan Panah 2
  • Heidare Lotfi 3
  • Hamid Bahiraei 4
1 PhD Student in Political Geography, Garmsar Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Faculty of Geography, Department of Political Geography, University of Tehran
3 Associate Professor of Political Geography and Tourism, Garmsar Branch, Islamic Azad University, Garmsar, Iran
4 PhD in Geography and Rural Planning, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Iran
چکیده [English]

This article tries to answer the basic question using the descriptive-analytical approach that the geopolitical position (political geography) of Iran in the plans to transfer reserves and energy resources from the Caspian Sea (Caspian Sea) and geoeconomic development (or dimension). What is the geopolitical position of Central Asia (Central Asia) and the Caucasus? The results show that Iran, due to its special geopolitical position (political geography) can play a transit role and connect these countries to open waters and Europe. In other words, Iran, due to its geographical location (natural and human), is an undeniable suitable option for transferring oil and gas from the newly independent countries of Central Asia to consumer markets. In addition to the opportunities it offers Iran, these issues have posed challenges for Iran, such as the presence of the United States and Israel in the region. Westerners are well aware that the southern route to Iran is the only route that can transport the oil and gas Europe needs without having to cross the Russian border. But as long as the differences between Iran and the United States continue, it seems that the United States will prevent the transfer of energy from the Caspian Sea basin through Iran, as well as lines such as Baku-Tbilisi-Ceyhan that do not cross Iran and Russia. Will be supported by the United States.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Geopolitics
  • Caspian Sea
  • energy transmission lines
اسلامی، مسعود(1391)، دیپلماسی انرژی(فسیلی) ایران و روسیه: زمینه­های همگرایی و واگرایی، فصلنامه راهبرد، شماره 64
امیراحمدیان، بهرام و حبیب رضازاده، و احمد جرفی(1395)، تحلیل روابط و مناسبات ایران و ارمنستان با استفاده از چارچوب نظری واقع گرایی تدافعی، فصلنامه مطالعات اوراسیای مرکزی، دوره نهم - شماره 18
باقری دولت آبادی، علی(1393)، رویکردی نظری به‌علت توسعۀ روابط و مناسبات ایران و روسیه از زمان فروپاشی اتحاد شوروی تاکنون، فصلنامه مطالعات اوراسیای مرکزی، دوره ی 7 - شماره 1
باقیان زارچی، مرتضی و میثم لهراسبی(1390)، روابط و مناسبات ایران و روسیه و تعیین رژیم حقوقی دریای خزر(دریای کاسپین و دریای مازندران)، فصلنامه راهبرد توسعه، شماره 28
بهمن، شعیب(1393)، نقش امریکا در همگرایی و واگرایی ایران و روسیه، فصلنامه مطالعات راهبردی جهان اسلام، شماره 58
سیم بر، رضا و محمد گل افروز(1388)، فرصت های مشترک ایران و روسیه در عرصه ژئوپلتیک انرژی(فسیلی)؛ وضعیت فعلی و چشم انداز، فصلنامه راهبرد توسعه، شماره 19
مجتهد زاده، پیروز و احمد رشیدی نژاد(1390)، رقابت روسیه با ایران در حوزه انرژی(فسیلی) آسیای مرکزی _ خزری و قفقاز، فصلنامه راهبرد توسعه، شماره 25
ملکی، عباس(1379)، بخش ویژه: رابطه ایران با آسیای میانه(اسیای مرکزی) و قفقاز سیر تحول روابط و مناسبات ایران و روسیه، فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره 9
ابوطالبی، مرتضی (1378)، "خطوط انتقال نفت و گاز در آسیای مرکزی"، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 25.
افشردی، محمدحسین (1381)، ژئوپلیتیک(جغرافیای سیاسی) قفقاز و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران؛ تهران: دوره عالی جنگ، دانشکده فرماندهی سپاه.
پهلوانی، عبدالکریمه و جواد حیرانی نیا (1387)، "همکاری­های بین­المللی و توسعه بخش انرژی(فسیلی) (نفت و گاز) جمهوری اسلامی ایران، بررسی تجربه روسیه"، فصلنامه راهبرد، شماره 47.
جلالی، محمدرضا (1384)، " ذخائر و منابع هیدروکربنی دریای خزر(دریای کاسپین و دریای مازندران): خطوط لوله نفت و گاز"، مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بین المللی آسیای مرکزی و قفقاز، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین
حافظ­نیا، محمدرضا (1379)، " ژئوپلیتیک(جغرافیای سیاسی) ایران در جهان پس از جنگ سرد"، مجموعه مقالات همایش جغرافیا (کاربردها دفاعی و امنیتی(بقا و ایمنی))، پژوهشکده علوم دفاعی دانشگاه امام حسین (ع).
حشمت زاده، محمد باقر (1383)، "آرزوهای دارسی؛ طعم کنسرسیوم"، ماهنامه زمانه، سال سوم.
رام، منصوره (1387)، "چشم انداز توسعه نفت و گاز خزر و منافع(و علائق) ایران"، فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 61.
شفاعی، غلامرضا (پاییز 1380)، " ذخائر و منابع انرژی(فسیلی) دریای خزر(دریای کاسپین و دریای مازندران): تکیه گاه امنیت(بقا و ایمنی)، ابزار توسعه"، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 35.
طباطبائی، زهرا (1383)، تحلیل ژئوپلیتیکی(جغرافیای سیاسی) مسیرهای انتقال انرژی(فسیلی) دریای خزر(دریای کاسپین و دریای مازندران)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس.
کریمی پور، یدالله ( 1379)، مقدمه‌ای بر ایران و همسایگان، تهران، جهاد دانشگاهی تربیت معلم.
کولائی، الهه (زمستان و بهار 1387-1386)، "ژئوپلیتیک(جغرافیای سیاسی) انتقال نفت از قفقاز"، مجله مطالعات اوراسیای مرکزی، سال اول، شماره اول.
مجتهدزاده، پیروز (1376)، "جهان سیاسی در سالی که گذشت"، اطلاعات سیاسی- اقتصادی، سال نهم، شماره هفتم و هشتم.
مجتهدزاده، پیروز(1381)، جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی(طبیعی و انسانی)، تهران: انتشارات سمت.
.متقی، ابراهیم و مریم همت خواه (1387-1386)، "جایگاه ایران در بازار انرژی(فسیلی) آسیای مرکزی"، مطالعات اوراسیای مرکزی، سال اول، شماره اول.
محمدی، حمیدرضا (1384)، "چالش های(تهدید و چالش) ژئوپلیتیکی(جغرافیای سیاسی) ایران در محیط پیرامونی دریای خزر(دریای کاسپین و دریای مازندران)"، مجموعه مقالات نخستین کنگره علمی انجمن ژئوپلیتیک(جغرافیای سیاسی) ایران.
یزدانی، عنایت الله و مهدیه ملبوس باف (1387)، "طرح‌های خطوط لوله انرژی(فسیلی) در حوزه دریای خزر(دریای کاسپین و دریای مازندران)"، اطلاعات سیاسی- اقتصادی، سال بیست و دوم، شماره نهم.
ثقفی عامری، ناصر. (1373). استراتژی و تحولات ژئوپلیتیک(جغرافیای سیاسی) پس از دوران جنگ سرد. تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی.
پوراحمدی، حسین. (1388). «بایسته­های دیپلماسی انرژی(فسیلی) ایران در نظام اقتصاد سیاسی بین الملل“. دانش سیاسی، دوره 5، ش 10.
خادم، فاضله. (1385). «سیاست انرژی(فسیلی) آمریکا، راهبرد این کشور در منطقه خلیج همیشه فارس “ فصلنامه مطالعات خاورمیانه(جنوب غرب آسیا)، سال13، شماره4.
واعظی، محمود. (1385). «مشارکت در انرژی(فسیلی)- همکاری در امنیت(بقا و ایمنی)، وابستگی متقابل ایران و چین». ماهنامه همشهری دیپلماتیک، دوره 1، شماره 1.
واعظی، محمود. (1388). «دیپلماسی اقتصادی با تاکید بر نقش انرژی(فسیلی)». فصلنامه پژوهشنامه سیاست خارجی، شماره17.
دانش، محمدعلی. (1378). « ذخائر و منابعنفت و گاز جهان». قابل دسترس در سایت: شبکه اطلاع رسانی شانا.
ابوطالبی، مرتضی (1378)، "خطوط انتقال نفت و گاز در آسیای مرکزی"، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 25.
افشردی، محمدحسین (1381)، ژئوپلیتیک(جغرافیای سیاسی) قفقاز و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران؛ تهران: دوره عالی جنگ، دانشکده فرماندهی سپاه.
پهلوانی، عبدالکریمه و جواد حیرانی‌نیا (1387)، "همکاری‌های بین‌المللی و توسعه بخش انرژی(فسیلی) (نفت و گاز) جمهوری اسلامی ایران، بررسی تجربه روسیه"، فصلنامه راهبرد، شماره 47.
جلالی، محمدرضا (1384)، " ذخائر و منابع هیدروکربنی دریای خزر(دریای کاسپین و دریای مازندران): خطوط لوله نفت و گاز"، مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بین المللی آسیای مرکزی و قفقاز، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه.
رام، منصوره (1387)، "چشم‌انداز توسعه نفت و گاز خزر و منافع(و علائق) ایران"، فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 61.
شفاعی، غلامرضا (پاییز 1380)، " ذخائر و منابع انرژی(فسیلی) دریای خزر(دریای کاسپین و دریای مازندران): تکیه گاه امنیت(بقا و ایمنی)، ابزار توسعه"، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 35.
طباطبائی، زهرا (1383)، تحلیل ژئوپلیتیکی(جغرافیای سیاسی) مسیرهای انتقال انرژی(فسیلی) دریای خزر(دریای کاسپین و دریای مازندران)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس.
محمدی، حمیدرضا (1384)، "چالش های(تهدید و چالش) ژئوپلیتیکی(جغرافیای سیاسی) ایران در محیط پیرامونی دریای خزر(دریای کاسپین و دریای مازندران)"، مجموعه مقالات نخستین کنگره علمی انجمن ژئوپلیتیک(جغرافیای سیاسی) ایران.
یزدانی، عنایت­الله و مهدیه ملبوس باف (1387)، "طرح‌های خطوط لوله انرژی(فسیلی) در حوزه دریای خزر(دریای کاسپین و دریای مازندران)"، اطلاعات سیاسی- اقتصادی، سال بیست و دوم، شماره نهم.
کولایی، الهه­(1384)، بازی بزرگ جدید در آسیای مرکزی، (تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه، (چ اول، 1384) ص 34 و 37.
امیراحمدیان، بهرام (1384)، امنیت ژئوپولیتیکی، ژئواستراتژیکی و ژئواکونومیکی آسیای مرکزی، همایش آسیای مرکزی: نگاهی به گذشته، حال و آینده (دانشگاه تهران، 16 و 17 اسفند 1384).
آیدین، مصطفی (1380)، ریشه‌های داخلی بی‌ثباتی سیاسی در آسیای مرکزی و قفقاز، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، (ش 36، زمستان 1380)، ص 1726.
بصیری، محمد علی و مژگان ایزدی زمان آبادی (1383)، اهداف سیاست خارجی آمریکا در آسیای مرکزی، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز (ش 48، زمستان 1383)، ص 130 ـ 91.
بیگدلی، علیرضا (1381)­، موقعیت ترانزیتی جمهوری اسلامی ایران و کشورهای آسیای مرکزی، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز (ش 37، بهار 1381) ص 23.
سنبلی، نبلی­(1381)، ایران و محیط امنیتی سیاسی آسیای مرکزی پس از 11 سپتامبر، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز (ش 31، بهار 1381) ص 105 و 106.
علویان، مرتضی و ولی کوزهگر کالجی (1388)، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران و آسیای مرکزی؛ بسترهای همگرایی و زمینه های واگرایی، فصلنامه علوم سیاسی، سال دوازدهم، شماره چهل و ششم.
کولایی، الهه­(1376)­، سیاست و حکومت در آسیای مرکزی، (سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها، چاپ اول زمستان 1376) ص 72 و 81.
مجتهدزاده، پیروز­(1378)­، خزر بر سر دو راهی درگیری و همکاری: بررسی راههای گسترش همکاری ایران و کشورهای آسیای مرکزی، ترجمه ولی کوزه‌گر کالجی، فصلنامه مطالعات خاورمیانه، سال پانزدهم، ش 4 و 3، پاییز و زمستان 1387، ص 169.
http://infranetlab.org
www.theglobaldispatches.com
wwf.panda.org472 × 355Search by image
http://www.britannica.com/place/Central-Asia