جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

تأثیر رویکردهای ژئوپلیتیک جمهوری اسلامی ایران در تعامل با نظام بین‌الملل بر راهبردهای توسعه اقتصادی کشور

نوع مقاله : مقاله های برگرفته از رساله و پایان نامه

نویسندگان
گروه علوم سیاسی، واحد کرمانشاه، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمانشاه، ایران.
10.22034/jgeoq.2025.564058.4378
چکیده
مقاله حاضر به تحلیل تأثیرات متقابل و اغلب متعارض میان رویکردهای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در قبال نظام بین‌الملل و اهداف برنامه‌های توسعه اقتصادی کشور می‌پردازد. این تحقیق بر این فرضیه استوار است که یک دوگانگی بنیادین میان اصول آرمان‌گرایانه و استقلال‌محور سیاست خارجی ایران (مبتنی بر نفی سلطه و حفظ استقلال سیاسی) و الزامات عمل‌گرایانه توسعه اقتصادی (نیازمند تعامل سازنده، جذب سرمایه و انتقال فناوری از اقتصاد جهانی) وجود دارد. با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و بررسی اسنادی برنامه‌های توسعه پنج‌ساله پس از انقلاب، این نتیجه حاصل می‌شود که راهبردهای مبتنی بر تقابل و تنش در عرصه بین‌المللی، به طور مستقیم به شکل‌گیری و تشدید تحریم‌های اقتصادی گسترده منجر شده است. این تحریم‌ها به مثابه یک متغیر مداخله‌گر قدرتمند، با ایجاد محدودیت در دسترسی به منابع مالی، بازارهای صادراتی و تکنولوژی‌های پیشرفته، تحقق اهداف کلان برنامه‌های توسعه را به طور سیستماتیک با چالش مواجه ساخته و موجب ناکارآمدی بخشی از سیاست‌گذاری‌های اقتصادی شده است. در مقابل، گفتمان‌هایی نظیر «اقتصاد مقاومتی» به عنوان راهکاری برای کاهش این آسیب‌پذیری ارائه شده‌اند، اما خود این رویکرد نیز برای موفقیت کامل، نیازمند سطحی از تعاملات هوشمندانه بین‌المللی است. برآیند کلی، نشان‌دهنده یک ناهمسویی ساختاری میان اهداف عرصه سیاست و اقتصاد است که هزینه‌های فرصت قابل توجهی را بر فرآیند توسعه پایدار ایران تحمیل کرده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The impact of the geopolitical approaches of the Islamic Republic of Iran in interacting with the international system on the country's economic development strategies

نویسندگان English

Javad Hemati
Shahram Fattahi
Hamidreza Saeidinezhad
Department of Political Science, Ker.C., Islamic Azad University, Kermanshah, Iran.
چکیده English

This article analyzes the reciprocal and often conflicting effects between the foreign policy approaches of the Islamic Republic of Iran towards the international system and the goals of the country’s economic development programs. This research is based on the hypothesis that there is a fundamental dichotomy between the idealistic and independence-oriented principles of Iran’s foreign policy (based on the negation of domination and the preservation of political independence) and the pragmatic requirements of economic development (requiring constructive interaction, capital attraction, and technology transfer from the global economy). Using a descriptive-analytical method and a documentary review of the five-year development programs after the revolution, it is concluded that strategies based on confrontation and tension in the international arena have directly led to the formation and intensification of widespread economic sanctions. These sanctions, as a powerful intervening variable, have systematically challenged the achievement of the macro-goals of the development programs by creating restrictions on access to financial resources, export markets, and advanced technologies, and have led to the inefficiency of some economic policies. In contrast, discourses such as “resistance economics” have been presented as a solution to reduce this vulnerability, but this approach itself requires a level of intelligent international engagement to be fully successful. The overall result indicates a structural misalignment between political and economic goals that has imposed significant opportunity costs on Iran’s sustainable development process.

کلیدواژه‌ها English

Foreign policy
economic development programs
international system
economic sanctions
resistance economy
احتشامی، ا. (۱۳۷۸). سیاست خارجی ایران در دوران سازندگی، اقتصاد، دفاع، امنیت (ا. متقی و ز. پوستین‌چی، مترجمان). مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
اسپوزیتو، ج. ا. (۱۳۸۲). انقلاب ایران و بازتاب جهانی آن (م. مدیرشانه‌چی، مترجم). مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
امام جمعه‌زاده، ج.، و خداکرمی، س. (۱۳۸۹). مدیریت نظم منطقه‌ای خلیج فارس پس از یازده سپتامبر و تأثیر آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران [پایان‌نامه منتشرنشده؟]. دانشگاه اصفهان، گروه علوم اداری و اقتصاد.
ازغندی، ع. (۱۳۸۹). چارچوب‌ها و جهت‌گیری‌های سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. قومس.
جرجیس، ف. (۱۳۸۲). آمریکا و اسلام سیاسی (س. م. ک. سروریان، مترجم). پژوهشکده مطالعات راهبردی.
جعفری ولدانی، ا. (۱۳۸۸). چالش‌ها و منازعات در خاورمیانه. پژوهشکده مطالعات راهبردی.
حاجی‌یوسفی، ا. (۱۳۸۴). سیاست خارجی جمهوری اسلامی در پرتو تحولات منطقه‌ای. دفتر مطالعات سیاسی بین‌المللی.
حاجی‌یوسفی، ا. (۱۳۸۷). انقلاب اسلامی و تغییر و تداوم در سیاست خارجی ایران. در ج. درخشه (ویراستار)، گفتارهایی درباره انقلاب اسلامی ایران (ص. ...). دانشگاه امام صادق(ع).
خرمشاد، م. (۱۳۹۴). انقلاب اسلامی ایران و اسلام سیاسی. در بازتاب‌های انقلاب اسلامی ایران (چاپ چهارم). سمت.
خسروی، ع.، و اسدی، ع. (۱۴۰۲). نظم بین‌المللی و سناریوهای آینده. پژوهشکده مطالعات راهبردی.
دهشیری، م. (۱۳۹۷). نظریة انقلاب اسلامی از دیدگاه امام خمینی. مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
دهقانی فیروزآبادی، س. ج. (۱۳۹۶). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران (چاپ هشتم). سمت.
سجادپور، س. م. (۱۳۸۱). سیاست خارجی ایران، چند گفتار در عرصه‌های نظری و عملی. دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.
ستوده آرانی، م. (۱۳۸۶). تحولات نظام بین‌الملل و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. بوستان کتاب.
سریع‌القلم، م. (۱۳۸۴). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران؛ بازبینی نظری و پارادایم ائتلاف. مرکز تحقیقات استراتژیک.
ظریف، م.، و سجادپور، س. م. (۱۳۹۳). دیپلماسی چندجانبه: پویایی مفهومی و کارکردی سازمان‌های منطقه‌ای و بین‌المللی. وزارت امور خارجه.
قهرمان‌پور، ر. (۱۳۸۷). رویکرد آمریکا به موضوع برنامة هسته‌ای جمهورى اسلامى ایران. مرکز تحقیقات استراتژیک.
گلشن‌پژوه، م. (۱۳۸۴). پرونده هسته‌ای ایران روندها و نظرها. مؤسسه ابرار معاصر تهران.
مجرد، م. (۱۳۸۶). تأثیر انقلاب اسلامی بر سیاست بین‌الملل. مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
محمدی، م. (۱۳۸۴). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران و آینده نظام بین‌الملل. دانشکده روابط بین‌الملل.
محمدی، م. (۱۳۹۲). دستاوردهای کلان انقلاب اسلامی در سطوح ملی، منطقه‌ای، جهانی و تاریخی. دفتر نشر معارف.
معبادی، ح. (۱۳۸۱). چالش‌های ایران و آمریکا بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران. مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
منصوری، ج. (۱۳۶۵). نظری به سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. امیرکبیر.
مولانا، ح.، و محمدی، م. (۱۳۸۸). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دولت احمدی‌نژاد. دادگستر.
پورسعید، ف. (۱۳۸۷). انقلاب رنگی و جمهوری اسلامی ایران. پژوهشکده مطالعات راهبردی.