جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

تحلیل دلالت های گفتمانی در جغرافیای فرهنگی ایران

نوع مقاله : مقاله های برگرفته از رساله و پایان نامه

نویسندگان
1 دکتری جامعه‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
2 استاد جامعه‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
10.22034/jgeoq.2025.564569.4404
چکیده
این پژوهش با هدف کشف و تحلیل دلالت های گفتمانی نهفته در جغرافیای فرهنگی ایران به انجام رسیده است. روش تحقیق کیفی و بر اساس نظریه داده‌بنیاد است. داده‌ها از مجموعه‌های هدفمند از متون، سخنرانی‌ها و بیانیه‌های مرتبط با هویت سرزمینی و گفتمان‌سازی ملی گردآوری و جغرافیای مرتبط گردآوری و طی سه مرحله کدگذاری باز، فرهنگی و انتخابی تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد جغرافیای فرهنگی ایران بستری فعال برای تولید و مبادله معانی گفتمانی است که حول مضمون هسته‌ای «تمدن ایرانی-اسلامی» سازمان می‌یابد است. شرایط علّی شامل ساختار حکمرانی دینی-ملی، خودآگاهی تاریخی و تمدنی، موقعیت ژئوکالچر خاص ایران، تقابل گفتمانی با نظم جهانی، نقش کنشگری اجتماعی است. راهبردهای گفت در شش محور: تولید معنا و روایت‌پردازی هویتی، شبکه‌سازی نماد فرهنگی، توانمندسازی گفتمانی مردم، دیپلماسی فرهنگی و ارسال دلالت‌ها به عرصه بین‌المللی، اصلاح‌گری و ذهنیت‌سازی کیفیت‌مندی و نهادینه‌سازی ارزش‌ها در کالبد فضا و مکان‌های دسته‌بندی شدند. پیامدها شامل: انسجام هویتی، نفوذ نرم از طریق ارسال معنایی، ارائه الگوی بدیل فرهنگی، زمینه سازی احیای تمدنی و تعالی فردی و اجتماعی است. نتیجه‌گیری نشان می‌دهد جغرافیای فرهنگی ایران نه یک بستر خنثی، بلکه عرصه‌های فعال در تولید، مبادله و تقابل دلالت‌های گفتمانی است که هم بازتاب شرایط تاریخی-اجتماعی است و هم به‌صورت کنش گرانه در ساخت واقعیات اجتماعی، سیاسی و فضایی نقش دارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analysis of Discursive Implications in the Cultural Geography of Iran

نویسندگان English

Sadegh AkbariAghdam 1
Shahla Bagheri 2
1 PhD in Sociology, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran
2 Professor of Sociology, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran
چکیده English

This research aims to explore and analyze the discursive implications embedded in Iran’s cultural geography. The research method is qualitative and based on grounded theory. Data were collected from a targeted collection of texts, speeches, and statements related to territorial identity and national discourse formation, and the associated cultural geography was analyzed through three stages of open, axial, and selective coding. The findings show that Iran’s cultural geography is an active platform for the production and exchange of discursive meanings that are organized around the core theme of “Iranian-Islamic civilization.” Causal conditions include the structure of religious-national governance, historical and civilizational self-awareness, the specific geocultural position of Iran, discursive confrontation with the global order, and the role of social activism. Discursive strategies were categorized into six axes: meaning production and identity narrative, cultural symbolic networking, discursive empowerment of the people, cultural diplomacy and sending implications to the international arena, reform and standard mentalization, and institutionalization of values ​​in the body of space and place. The consequences include: identity coherence, soft influence through semantic transmission, providing an alternative cultural model, laying the groundwork for civilizational revival and individual and social excellence. The conclusion shows that Iran's cultural geography is not a neutral platform, but an active arena in the production, exchange, and confrontation of discursive implications that both reflect socio-historical conditions and actively play a role in the construction of social, political, and spatial realities.

کلیدواژه‌ها English

Cultural geography
spatial identity
national discourse formation
data-based theory
آشوری، داریوش. (1380). تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ. تهران: نشر آگه.
آقاسی، آناهیتا؛ بنی‌هاشمی، سید محسن؛ عقیلی، سید وحید. (1400). تحلیل مضمون هویت فرهنگی در اندیشه آیت‌الله سید علی خامنه‌ای. نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 11(2)، 155-176.
امان‌زاده، حسن و فلاح، محمود. (1400). نقش گفتمانی روحانیت در ترویج اخلاق سیاسی. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 11(40)، 65-92.
امین ‌خندقی، م. و جعفرنیا، ف. س. (1393). چگونگی گفتمان‌سازی نظریه ولایت فقیه در محتوای برنامه‌های درسی. مطالعات انقلاب اسلامی، 11(39)، 7-28.
اسدی، محمدصابر و نصراللهی، محمدصادق. (1398). صورت‌بندی مسائل رابطه حکومت و فرهنگ در سیاست‌گذاری فرهنگی. دین و سیاست فرهنگی، 1(1)، 85-112.
بهروزی‌لک، غلامرضا و کفیلی، رضا. (1399). الگوی گفتمان‌سازی در اندیشه سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 10(37)، 7-34.
پوراحمد، احمد. (1388). قلمرو و فلسفه جغرافیا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
پهلوان، جنگیز. (1388). فرهنگ و تمدن. تهران: نشر نی.
جمشیدی، مهدی. (1402). درآمدی بر اندیشه فرهنگی آیت‌الله خامنه‌ای. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
جردن، تری و راونتری، لستر. (1380). مقدمه‌ای بر جغرافیای فرهنگی. ترجمه سیمین تولایی و محمد سلیمانی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
حافظ‌نیا، محمدرضا. (1393). تبیین فلسفه جغرافیا. فصلنامه برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 18(2)، 27-56.
حاضری، علی‌محمد و عاملی، محمد. (1386). ساختار و عاملیت در تبیین‌های فرهنگی انقلاب اسلامی. نشریه جامعه‌شناسی ایران، 20(4)، 72-90.
حسینی‌زاده، سید محمدعلی. (1383). نظریه گفتمان و تحلیل سیاسی. فصلنامه علوم سیاسی، 28، 179195.
خسروپناه، عبدالحسین. (1402). گفتمان‌سازی راهبردی اساسی برای حل مشکلات فرهنگی است. ایسنا.
خاشعی، وحید و هرندی، عطاءاله. (1393). تبیین ابعاد حکمرانی متعالی مبتنی بر سیره حکومتی امام علی(ع). پژوهش‌های علم و دین، 5(2)، 85-110.
دانایی‌فرد، حسن و امامی، سیدمجتبی. (1386). استراتژی‌های پژوهش کیفی: تأملی بر نظریه‌پردازی داده‌بنیاد. اندیشه مدیریت راهبردی، 2، 69-98.
لشگری‌تفرشی، احسان؛ احمدی، سیدعباس. (1395). اصول و مبانی جغرافیای فرهنگی؛ با تأکید بر جغرافیای فرهنگی ایران. تهران: انتشارات سمت.
مزینانی، مهدی. (1400). حکمرانی فرهنگی در نظام اسلامی. مجله حکمرانی متعالی، 2(5)، 211236.
مهدوی، مسعود و علی احمدی. (1390). جغرافیای فرهنگی: تبیین نظری و روش‌شناختی. فصلنامه پژوهش فرهنگی، 12(13).
مهدیان، حسین؛ ابراهیمی، حامد؛ علی‌پوری، احسان. (1403). بنیادها و بروندادهای ژئوکالچری تأثیرگذار بر سیاست خارجی ج.ا.ایران. فصلنامه بین‌المللی ژئوپلیتیک، 20(3), 162-193.
موسوی خطیر، سید جلال؛ وفائیان، محمدحسین؛ اسماعیلی گیوی، حمیدرضا. (1399). معیارها و شاخص‌های نقش‌آفرینان در گفتمان‌سازی فرهنگ انقلاب اسلامی در دانشگاه‌ها. مدیریت در دانشگاه اسلامی، 9(1)، 71-86.
مومنی، مصطفی. (1383). رویکرد جریان دیالکتیکی روابط دین و محیط: مدل بوخوم. مجموعه مقالات دهمین کنگره جغرافیای ایران. تهران: دانشگاه امام حسین(ع).
قجری، حسینعلی و نظری، جواد. (1392). کاربرد تحلیل گفتمان در تحقیقات اجتماعی. تهران: جامعه‌شناسان.
شبدینی پاشاکی، محمد؛ سرافراز، محمود؛ کریمی خوشحال، علی. (1395). گفتمان‌های دینی، شیوه‌ها و ابزارها. قم: زمزم هدایت.
صداقت، علیرضا و رضایی اصفهانی، محمدعلی. (1399). روند گفتمان‌سازی سبک زندگی رهبر الهی در جامعه. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 10(38)، 93-118.
صالحی امیری، سید رضا. (1392). آسیب‌شناسی فرهنگی در ایران. تهران: نشر ققنوس.
سلطانی، علی‌اصغر. (1383). تحلیل گفتمان به مثابه نظریه و روش. فصلنامه علوم سیاسی، 7(28)، 155178.
سلطانی، م. (1384). گفتمان و اسطوره در فرهنگ سیاسی ایران. تهران: نشر نی.
سعیدی، عباس. (1368). بینش اسلامی و پدیده‌های جغرافیایی. مشهد: آستان قدس رضوی.
زین‌العابدین عموقین، یوسف و بختیاری، هوشنگ. (1403). جغرافیای فرهنگی و واقعیت‌های ژئوکالچر ایران. تهران: نشر انتخاب.
Alexander, J. C. (2003). The Meanings of Social Life: A Cultural Sociology. Oxford: Oxford University Press.
Archer, M. (1996). Culture and Agency: The Place of Culture in Social Theory. Cambridge: Cambridge University Press.
Dalby, S. (2008). Imperialism, domination, culture: The continued relevance of critical geopolitics. Geopolitics, 13(3), 413–436.
Friedman, M. (1955). The role of government in education. University of Texas.
Glaser, B. G., & Strauss, A. L. (1967). The Discovery of Grounded Theory. Chicago: Aldine Publishing.
Glaser, B. G. (1994). More Grounded Theory Methodology: A Reader. Mill Valley, CA: Sociology Press.
Gómez-Mejía, L. R., Haynes, K. T., Núñez-Nickel, M., Jacobson, K. J. L., & Moyano Fuentes, J. (2016). Socioemotional wealth and business risks in family-controlled firms. Administrative Science Quarterly, 52(1), 106-137.
Laclau, E., & Mouffe, C. (1985). Hegemony and Socialist Strategy. London: Verso.
Laclau, E., & Mouffe, C. (2002). "Recasting Marxism" in James Martin