جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

نقش دیپلماسی اقتصادی در توسعه همکاری‌های منطقه‌ای کشورهای حاشیه خلیج فارس

نوع مقاله : مقاله علمی -پژوهشی کاربردی

نویسنده
محمد حقیقی
کارشناسی ارشد روابط بین الملل، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
10.22034/jgeoq.2025.546326.4337
چکیده
دیپلماسی اقتصادی به‌عنوان ابزاری کلیدی در تقویت همکاری‌های منطقه‌ای، نقش مهمی در کاهش تنش‌های سیاسی و توسعه پایدار در کشورهای حاشیه خلیج فارس ایفا می‌کند. این پژوهش با استفاده از روش ترکیبی (تحلیل اسنادی و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 10 کارشناس از ایران، عربستان سعودی، و امارات) به بررسی ابزارهای دیپلماسی اقتصادی (مانند تجارت انرژی، سرمایه‌گذاری مشترک، و پروژه‌های زیرساختی)، موانع (شامل تنش‌های ژئوپلیتیکی، تحریم‌ها، و ناهماهنگی سیاست‌ها)، و راهکارهای پیشنهادی (مانند توافق‌نامه‌های تجاری و میانجی‌گری) پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تجارت انرژی، با ایجاد وابستگی متقابل، مؤثرترین ابزار بوده، اما موانعی مانند رقابت ایران و عربستان و تحریم‌ها همکاری‌ها را محدود کرده‌اند. تحلیل با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA و مدل نظریه‌پردازی زمینه‌ای استراوس و کوربین (1998) انجام شد. نتایج حاکی از آن است که راهکارهایی مانند پروژه‌های مشترک انرژی تجدیدپذیر و میانجی‌گری منطقه‌ای می‌توانند تنش‌ها را کاهش داده و تجارت را افزایش دهند. مدل مفهومی ارائه‌شده، روابط بین ابزارها، موانع، و راهکارها را به‌صورت منسجم نشان می‌دهد. این پژوهش به سیاست‌گذاران منطقه‌ای برای تدوین استراتژی‌های مؤثر کمک می‌کند تا ثبات و توسعه اقتصادی را در خلیج فارس تقویت کنند.
کلیدواژه‌ها
دیپلماسی اقتصادی
همکاری‌های منطقه‌ای
خلیج فارس
تجارت انرژی

عنوان مقاله English

The role of economic diplomacy in developing regional cooperation among the Persian Gulf countries

نویسنده English

Mohammad Haghighi
Master's degree in international relations, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
چکیده English

Economic diplomacy serves as a vital tool for enhancing regional cooperation, playing a significant role in reducing political tensions and promoting sustainable development in the Persian Gulf countries. This study employs a mixed-methods approach, combining document analysis and semi-structured interviews with 10 experts from Iran, Saudi Arabia, and the UAE, to explore the tools of economic diplomacy (such as energy trade, joint investments, and infrastructure projects), obstacles (including geopolitical tensions, sanctions, and policy disparities), and proposed solutions (such as trade agreements and regional mediation). Findings indicate that energy trade, by fostering interdependence, is the most effective tool, though challenges like the Iran-Saudi rivalry and sanctions hinder cooperation. The analysis, conducted using MAXQDA software and Strauss and Corbin’s (1998) Grounded Theory model, reveals that joint renewable energy projects and regional mediation can mitigate tensions and boost trade. A conceptual model is presented, illustrating the relationships between tools, obstacles, and solutions in a cohesive framework. This research provides policymakers with actionable strategies to enhance stability and economic development in the Persian Gulf region.

کلیدواژه‌ها English

Economic diplomacy
regional cooperation
Persian Gulf
energy trade
  1. اصغری، آزاد؛ ویسیان، محمد و رحیمی، اکبر. (1398). نقش دیپلماسی اقتصادی در کاهش رقابت‌های ژئوپلیتیکی در خلیج فارس. فصلنامه جغرافیا، 16(57)، 78-95.
  2. پوراحمد، احمد؛ مشکینی، ابوالفضل و حبیبی، کیومرث. (1399). تحلیل دیپلماسی اقتصادی ایران در منطقه خلیج فارس. فصلنامه آمایش محیط، 12(45)، 67-88.
  3. حبیبی، کیومرث. (1395). دیپلماسی اقتصادی و توسعه بازارهای مشترک در خلیج فارس. فصلنامه مطالعات منطقه‌ای، 8(29)، 34-50.
  4. حبیبی، کیومرث؛ پوراحمد، احمد و مشکینی، ابوالفضل. (1394). بهسازی و نوسازی بافت‌های فرسوده شهری. چاپ چهارم. سنندج: انتشارات دانشگاه کردستان.
  5. رجائی، سید عباس و ویسیان، محمد. (1397). نقش بندرهای منطقه‌ای در تقویت دیپلماسی اقتصادی. فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 10(38)، 102-120.
  6. سلیقه، محمد؛ اصغری، آزاد و ویسیان، محمد. (1389). بررسی چالش‌های زیست‌محیطی در راستای توسعه پایدار شهری مطالعه موردی: شهر دهگلان. اولین همایش توسعه شهری پایدار، 2 آذر ماه 1389، دانشگاه تهران، صص. 14-1.
  7. سلیقه، محمد و ویسیان، محمد. (1396). نقش پروژه‌های انرژی مشترک در همکاری‌های منطقه‌ای خلیج فارس. فصلنامه مطالعات انرژی، 7(25)، 89-110.
  8. لی گیاپ، تان؛ تائو، اوئی لیم؛ یانجیانگ، زانگ و ایزاک، تان. (1400). شاخص شهرهای هوشمند و زیست‌پذیر جهانی تحلیل رتبه‌ای، شبیه‌سازی و ارزیابی سیاست‌ها. ترجمه سید عباس رجائی، محمد ویسیان و شهربانو گلچوبی دیوا، چاپ اول، تهران: انتشارات مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران.
  9. مشکینی، ابوالفضل و حبیبی، کیومرث. (1394). اصول سنتی ساخت و ساز در اسلام. چاپ دوم. تهران: انتشارات مرکز تحقیقات راه و مسکن و شهرسازی.
  10. مشکینی، ابوالفضل و رحیمی، اکبر. (1397). تأثیر سرمایه‌گذاری‌های مشترک در زیرساخت‌های حمل‌ونقل منطقه‌ای. فصلنامه آمایش محیط، 10(37)، 123-140.
  11. مشکینی، ابوالفضل و مؤذن، سهراب. (1394). تحلیل حکمروایی مطلوب شهری در پایداری شهرها مطالعه موردی: شهر عجب شیر. فصلنامه آمایش محیط، 8(29)، 131-99.
  12. مشکینی، ابوالفضل؛ برهانی، کاظم و شعبان زاده نمینی، رضا. (1392). تحلیل فضایی سنجش پایداری اجتماعی شهری (مورد مطالعه: مناطق 22 گانه شهر تهران). فصلنامه جغرافیا، 11(39)، 211-186.
  13. مولودی، جمشید. (1388). سنجش کیفیت محیط شهری در شهرهای جدید مطالعه موردی: شهر جدید هشتگرد. پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، به راهنمایی مجتبی رفیعیان، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس تهران.
  14. مولودی، جمشید. (1400). نقش دیپلماسی اقتصادی در کاهش تنش‌های سیاسی بین ایران و عربستان سعودی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، به راهنمایی مجتبی رفیعیان، دانشگاه تربیت مدرس تهران.
  15. نظریان، اصغر. (1388). مهاجرت‌های قومی و تغییر ساختار اجتماعی شهرهای ایران. فصلنامه آمایش محیط، 2(6)، 32-1.
  16. نظریان، اصغر؛ پوراحمد، احمد و رحیمی، اکبر. (1398). نقش تجارت منطقه‌ای در کاهش تنش‌های سیاسی خلیج فارس. فصلنامه جغرافیا، 15(54)، 45-62.
  1. Ahmad Shah, S., & Ahmad Wani, M. (2014). Impact of conflict on tourist flow and spatial distribution of tourists in Kashmir Valley. World Applied Sciences Journal, 31(6), 1160-1167.
  2. Al-Tamimi, N. (2020). Economic diplomacy and Gulf regional cooperation: The case of UAE-Qatar relations. Journal of Arabian Studies, 10(2), 67-82.
  3. Bayne, N., & Woolcock, S. (2021). The new economic diplomacy: Decision-making and negotiation in international economic relations (4th ed.). Routledge.
  4. Bazeley, P. (2013). Qualitative data analysis: Practical strategies. Sage Publications.
  5. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). Sage Publications.
  6. Fawcett, L. (2022). International relations of the Middle East (6th ed.). Oxford University Press.
  7. Franch-Pardo, I., Napoletano, Brian M., Rosete-Verges, F., & Billa, L. (2020). Spatial analysis and GIS in the study of COVID-19. A review. Science of The Total Environment, 739(1), 1-37.
  8. Gilpin, R. (2001). Global political economy: Understanding the international economic order. Princeton University Press.
  9. Hanieh, A. (2021). Money, markets, and monarchies: The Gulf Cooperation Council and the political economy of the contemporary Middle East. Cambridge University Press.
  10. Hertog, S. (2022). Economic diplomacy in the Gulf: Challenges and opportunities. Middle East Policy, 29(3), 88-105.
  11. Jenks, M., & Jones, C. (2010). Dimensions of the sustainable city. Springer Netherlands.
  12. Keohane, R. O., & Nye, J. S. (2012). Power and interdependence (4th ed.). Longman.
  13. Koch, C. (2023). Gulf security and energy transitions: Towards a new regional order. Journal of Gulf Studies, 5(2), 45-67.
  14. Okano-Heijmans, M. (2013). Economic diplomacy: Negotiating in the global arena. Martinus Nijhoff Publishers.
  15. Porter, M. E. (1998). Competitive strategy: Techniques for analyzing industries and competitors. Free Press.
  16. Safari Aliakbari, M. (2013). Relationship between security and development of rural tourism (Case study: Kermanshah Province Border Area Avramanat). Journal of Basic and Applied Scientific Research, 3(1), 865-871.
  17. Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (2nd ed.). Sage Publications.
  18. Ulrichsen, K. C. (2020). The Gulf States in international political economy. Palgrave Macmillan.
  19. Wendt, A. (1999). Social theory of international politics. Cambridge University Press.
  20. Young, K. E. (2021). The political economy of Gulf cooperation: Investment and trade. Middle East Journal, 75(1), 45-63.