جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

از نماد تا کالبد: تأثیر اسطوره بر معماری و جغرافیای فرهنگی فضاهای شهری ایران معاصر

نوع مقاله : مقاله های برگرفته از رساله و پایان نامه

نویسندگان
1 گروه معماری، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 گروه معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
10.22034/jgeoq.2025.557603.4360
چکیده
بحران معنا در معماری معاصر ایران، حاصل گسست میان سنت اسطوره‌ای و کالبد مدرن است؛ گسستی که سبب شده فضاهای شهری از ریشه‌های فرهنگی و جهان‌بینی ایرانی فاصله بگیرند. در این میان، بازخوانی نقش اسطوره به‌عنوان زبان ناخودآگاه جمعی در شکل‌دهی به فضا، می‌تواند راهی برای بازیابی هویت و معنا در معماری شهری باشد. پژوهش حاضر با عنوان «از نماد تا کالبد: تأثیر اسطوره بر معماری و جغرافیای فرهنگی فضاهای شهری ایران معاصر» با هدف تبیین نسبت میان اسطوره، نماد و کالبد در دو میدان تاریخی تهران ـ میدان مشق و میدان حسن‌آباد ـ انجام شده است. روش تحقیق کیفی و تفسیری است که بر مبنای مشاهده میدانی، تحلیل اسنادی و خوانش تطبیقی لایه‌های چهارگانه‌ی اسطوره‌ای، نمادین، کالبدی و جغرافیای فرهنگی سامان یافته است. یافته‌ها نشان می‌دهد میدان مشق، بازتاب نظم عقلانی و اقتدارگرای مدرن است که در آن اسطوره‌ی صعود و فرمانروایی در قالب محور قدرت بازتولید شده، در حالی‌که میدان حسن‌آباد بیانگر نگرشی مردم‌محور و وحدت‌گراست که در آن کهن‌الگوی دایره و مرکز، هماهنگی و توازن کیهانی را القا می‌کند. تحلیل تطبیقی بر پایه‌ی نظریه‌های پدیدارشناسی و پسامدرن (هایدگر، باشلار، دریدا، اکو) آشکار ساخت که معنا در معماری معاصر نه در فرم صرف، بلکه در پیوند میان اسطوره، ادراک و تجربه‌ی زیسته شکل می‌گیرد. بر این اساس، نتیجه پژوهش تأکید می‌کند که تداوم اسطوره در کالبد شهر، هنگامی پایدار می‌ماند که فضا به‌عنوان متن فرهنگی چندلایه و تفسیرپذیر طراحی شود، نه صرفاً به‌عنوان ساختاری کالبدی و کارکردی.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

From Symbol to Structure: The Mythological Influence on Architecture and the Cultural Geography of Contemporary Urban Spaces in Iran

نویسندگان English

Mehri Fadai Haghi 1
Lida Balaian Asl 2
Hossein Soltanzadeh 1
1 Department of Architecture, Teh. C, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Architecture, Ta. C. Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
چکیده English

The crisis of meaning in contemporary Iranian architecture stems from the rupture between mythological tradition and modern spatial form. This rupture has detached urban environments from their cultural roots and indigenous worldview. Revisiting myth as the collective unconscious of society provides a key to restoring identity and meaning within urban architecture. This study, entitled “From Symbol to Structure: The Mythological Influence on Architecture and the Cultural Geography of Contemporary Urban Spaces in Iran,” aims to explain the relationship between myth, symbol, and form through a comparative analysis of two historical squares in Tehran Square Mashq and Square Hassanabad. The research adopts a qualitative interpretive method based on field observation, documentary analysis, and a four-layered framework encompassing mythic, symbolic, morphological, and cultural-geographic dimensions. Findings reveal that Square Mashq reflects the rational and authoritative order of modernism, where the myth of ascent and command is materialized through an axis of power; whereas Square Hassanabad represents a human-centered and harmonious worldview rooted in the archetype of the circle and the cosmic center. Based on phenomenological and postmodern theories (Heidegger, Bachelard, Derrida, Eco), the comparative analysis indicates that meaning in contemporary architecture emerges not from form alone but through the interaction of myth, perception, and lived experience. The study concludes that the endurance of myth in urban form depends on designing space as a multilayered and interpretable cultural text rather than as a purely physical or functional construct.

کلیدواژه‌ها English

Mythology
Spatial Semiotics
Cultural Geography
Square Mashq
Square Hassanabad
 منابع
امیرعطاری، مرتضی، یزدانفر، مهناز، و نوروزیان‌ملکی، شبنم. (۱۴۰۳). تحلیل پایداری اجتماعی محلات و مسکن شهری به‌مثابه توسعه کالبدی پایدار در کلان‌شهر تبریز. برنامه‌ریزی توسعه کالبدی، ۱۱(۱)، ۵۹۷۸.
امیری، مصیب؛ بدیعی‌گورتی، مجید. (۱۴۰۰). ترجمه و آوانگاری کتیبه‌های شالی‌ستون‌های کاخ تچر، نشانه هجوم خصم. مطالعات باستان‌شناسی پارسه، 16، 8196.
بلیلان، لیدا؛ رفیعی، سپیده. (۱۴۰۳). سیر تحول پلان‌های مربع (۹ قسمتی) از هخامنشی تا کوشک‌های هشت‌بهشت صفوی. پژوهش در هنر و علوم انسانی، ۹(66)، 3542.
پوراحمدی، مجتبی؛ یوسفی، مجتبی؛ سهرابی، مهدی. (۱۳۹۰). نسبت طول به عرضِ حیاط و اتاق‌ها در خانه‌های سنتی یزد: آزمونی برای نظر استاد پیرنیا درباره «مستطیل طلایی ایرانی». هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، 3(47)، 6979.
پورزرگر، محمدرضا، و عابدینی، حامد. (۱۳۹۹). خوانش هندسه پنهان در شهر تاریخی و تأثیر تحول مدرن بر آن؛ نمونه موردی: سبزه‌میدان، تهران. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی، ۱۰(۳)،  ۲۳۱-۲۳۸.
ثروتی، مرتضی، لطیفی، رضا، سلطانی، سحر، و صنایعیان، مهدی. (۱۴۰۲). برنامه‌ریزی شهری بر اساس الگوهای رفتاری متناسب با آسایش اقلیمی (مطالعه موردی: مناطق ۱۰ تا ۱۲ تهران). توسعه پایدار محیط جغرافیایی، ۵(۸)، ۵۲۲.
دورودی، مجتبی؛ همایون، فهیمه؛ زارع، یونس؛ فلاحی، کاظم. (۱۴۰۲). نقش‌های سوزنیِ نویافته در تخت‌جمشید (کاخ تچر و موزه تخت‌جمشید). جستارهای باستان‌شناسی ایران پیش از اسلام، 8(2)، 167177.
ذکاوت، نرگس، منوچهری، علی، و صفری‌علی‌اکبری، محمد. (۱۴۰۳). تبیین تأثیر مؤلفه‌های مسکن پایدار در احساس امنیت خانوارهای روستایی (مطالعه موردی: دهستان استرآباد جنوبی گرگان). جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، ۲۲(۸۸)، ۱۲۵۱۴۲.
رجایی، بهاره؛ احمدی، الهه. (۱۴۰۳). بررسی تأثیر مؤلفه‌های کالبدی سایت‌موزه بر توسعه اکوتوریسم پایدار (مطالعه موردی: سایت‌موزه تخت‌جمشید). برنامه‌ریزی و توسعه محیط شهری، 15، 87100
رضازاده، مجتبی؛ ثابت‌فرد، مجتبی. (۱۳۹۲). بازشناسی کاربرد اصول هندسی در معماری سنتی؛ مطالعه موردی: قصر خورشید و هندسه پنهان آن. هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، 18(1)، 2944.
زارع، فاطمه، یاسوری، محمد، و آقائی‌زاده، سعید. (۱۴۰۲). بررسی و تحلیل وضعیت پایداری مسکن در شهر بندرانزلی. مطالعات جغرافیایی نواحی ساحلی، ۴(۳)، ۵۷۷۶
سیدرضوی، نسرین؛ قرائتی (آرتا)، محسن‌شایان. (۱۴۰۳). گونه‌شناسی الگوهای «برخالِ» نقش‌برجسته‌های سنگی در تخت‌جمشید. پژوهشنامه ایران باستان، 12، 6582.
صادقی، نسرین، عزیزپور، علی‌اکبر، طهماسبی، سوسن، و سرتیپی‌پور، فاطمه. (۱۴۰۳). تبیین مسکن پایدار در سکونتگاه‌های روستایی بر پایه رویکرد اجتماع‌محور (مطالعه موردی: شهرستان فلاورجان). برنامه‌ریزی توسعه کالبدی، ۱۱(۴)، ۴۱۵۸.
صارمی، محمود، خواجه، سمیه، مغانی‌رحیمی، نازنین، و رشیدقلم، مجید. (۱۴۰۴). تحلیل ساختاریتفسیری شاخص‌های مسکن پایدار در محلات شهری (مطالعه موردی: محله سنگی بوشهر). فصلنامه هویت شهر، ۱۹(۱)، ۷۵۹۰.
طاهری، علیرضا؛ شعرباف‌علیایی، سالومه. (۱۳۹۰). بررسی تطبیقی گرگویل‌ها و سرستون‌های تخت‌جمشید. جلوه هنر، 3(1)، 174.
عسگری خوش‌شعار، پریا، صادقی، آیدا، محمدی‌خوزانی، فاطمه، و سرافراز اسفندآبادی، خشایار. (۱۴۰۳). رویکرد تحلیلی بر ویژگی‌های معماری پارسی با ذکر دو نمونه موردی (کاخ هدیش و تچرا). فصلنامه معماری سبز، ۱۰(۸ [پیاپی ۴۵])، ویژه‌نامه
کریمی، سلطانعلی؛ کامرانی‌فر، احمد؛ بوشاسب‌گوشه، فیض‌الله. (۱۴۰۳). بررسی کارکردهای آیینیسیاسی تخت‌جمشید با تکیه بر سبک معماری آن. مطالعات هنر اسلامی، 53، 540559.
کیخا، معصومه، و طیب‌نیا، عبدالکریم. (۱۴۰۲). تحلیل وضعیت شاخص‌های مسکن پایدار در نواحی روستایی (مطالعه موردی: دهستان محمدآباد، هامون). برنامه‌ریزی توسعه کالبدی، ۱۰(۴)، ۲۱۳۶.
لشکری، فریده، و ارجمندی، رضا. (۱۴۰۲). ارزیابی شاخص‌های اجتماعی مسکن پایدار (مطالعه موردی: مجتمع ۶۰۰ دستگاه مشهد). معماری و شهرسازی پایدار، ۱۱(۱)، ۹۱۱۰۸
محبی، حمیدرضا. (۱۳۹۱). هندسه بنیادین در نقش‌برجسته‌های تخت‌جمشید: تحلیل کارکردهای دلالتی نقوش در دستگاه نشانه‌ای هخامنشیان. کتاب ماه هنر، 171، 1427. 
محمدی‌خبازان، سهند. (۱۴۰۳). اسطوره‌شناسی تحلیلیِ سرستون‌های تخت‌جمشید؛ تمثیل‌ها و تمثال‌های هویت‌ساز در معماری هخامنشی. مطالعات هنرهای تجسمی ، 4، 6775.
مشکینی، حسین، عباسی، جواد، و محمدی، سعید. (۱۴۰۲). تحلیل فضایی مسکن پایدار با رویکرد فازی ویکور (مطالعه موردی: منطقه ۱ تهران). مطالعات شهری و منطقه‌ای ایران، ۱۱(۲)، ۹۳۱۱۲.
مقتدایی‌راد، حمیدرضا، اکبری، فاطمه، و نادری، سعید. (۱۴۰۴). شناسایی و ارزیابی ویژگی‌های کالبدی و عملکردی مسکن قابل‌استطاعت پایدار (مطالعه تطبیقی هفت نمونه). پژوهش‌های توسعه پایدار شهری و منطقه‌ای، ۶(۲)، ۴۵۶۴.
نتاج‌انصار، نادر، برنا، هومن، و مرشدی، مهسا. (۱۴۰۱). تدوین استراتژی‌های طراحی اقلیمی برای ساختمان‌های آموزشی در شرایط اقلیمی شهر دزفول. توسعه پایدار محیط جغرافیایی، ۴(۷)، ۱۲۹۱۴۵
هژبری‌نوبری، علیرضا؛ زکاوت‌زاده، یدالله؛ تقوی، عابد. (۱۳۸۸). تحلیل سامانه نورگیری و تهویه در کاخ‌های هخامنشی تخت‌جمشید با تأکید بر تالار صدستون. باغِ نظر، 6(11)، 83-92.
الهی‌چورن، رضا، حیدری، ناهید، شکوهی، مریم، و ظفری، لیلا. (۱۴۰۲). بررسی نقش مسکن پایدار بر امنیت اجتماعی در شهرها (مطالعه موردی: نوشهر). پژوهش‌های جغرافیای انسانی، ۵۵(۱۲۶)، ۶۷۸۴.
References
Bachelard, G. (1994). The poetics of space. Beacon Press.
Brown, A. J., & Steen, A. (2018). Fiction/non-fiction, or: Myth and the architect’s architecture. Knowledge Cultures, 6(2), 76–95. https://doi.org/10.22381/KC6220185
Derrida, J. (1982). Margins of philosophy. University of Chicago Press.
Eco, U. (1976). A theory of semiotics. Indiana University Press.
Eisenman, P. (1999). Diagram diaries. Thames & Hudson.
Falahat, S. (2023). Urban space and the cultural construction of modernity in Tehran. Urban Design International, 28(3), 1–17. https://doi.org/10.1080/20507828.2023.2286058
Freud, S. (1919). The uncanny. Imago Publishing.
Heidegger, M. (1971). Building, dwelling, thinking. In Poetry, language, thought (pp. 145–161). Harper & Row.
Merleau-Ponty, M. (1962). Phenomenology of perception. Routledge.
Nesbitt, K. (1996). Theorizing a new agenda for architecture: An anthology of architectural theory 1965–1995. Princeton Architectural Press.
Pallasmaa, J. (2012). The eyes of the skin: Architecture and the senses. Wiley.
Pérez-Gómez, A. (2018). Attunement: Architectural meaning after the crisis of modern science. MIT Press.
Ricoeur, P. (1995). Figuring the sacred: Religion, narrative, and imagination. Fortress Press.
Schulz, C. N. (1980). Genius loci: Towards a phenomenology of architecture. Rizzoli.
Tafuri, M. (1976). Architecture and utopia: Design and capitalist development. MIT Press.
Venturi, R., Scott Brown, D., & Izenour, S. (1977). Learning from Las Vegas. MIT Press.
Vidler, A. (1992). The architectural uncanny: Essays in the modern unhomely. MIT Press.
Yadollahi, S. (2020). Reflections on the past and future of urban conservation in Iran. Built Heritage, 4, Article 19. https://doi.org/10.1186/s43238-020-00019-1