جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

جغرافیا و برنامه ریزی منطقه‌ای

تنش‌های غیرزیستی، کیفیت و گواهی بذر در شرایط تغییر اقلیم: چارچوبی یکپارچه برای تولید بذر تاب‌آور

نوع مقاله : مقاله علمی -پژوهشی کاربردی

نویسندگان
هیات علمی موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال
10.22034/jgeoq.2026.604656.4567
چکیده
تنش‌های غیرزیستی از مهم‌ترین عوامل محدودکننده تولید بذر باکیفیت در شرایط تغییر اقلیم هستند و در مراحل تشکیل، رسیدگی و انبارمانی بذر، کیفیت نهایی آن را کاهش می‌دهند. پیامدهای این تنش‌ها شامل کاهش وزن بذر، قوه‌نامیه، بنیه گیاهچه، یکنواختی جوانه‌زنی، پایداری غشا و ماندگاری بذر است. سازوکارهای اصلی شامل برهم‌خوردن تعادل آب و هورمون‌ها، افزایش گونه‌های فعال اکسیژن و تنش اکسیداتیو، اختلال در انتقال مواد فتوسنتزی و پرشدن دانه، و تغییر در ذخایر کربوهیدراتی، پروتئینی و لیپیدی بذر می‌باشد در این مقاله مروری، ارتباط میان نوع، شدت و زمان وقوع تنش‌های غیرزیستی، پاسخ‌های فیزیولوژیک و بیوشیمیایی گیاه مادر و بذر، شاخص‌های کیفیت بذر و معیارهای گواهی بذر بررسی شده است. شواهد نشان می‌دهد اثر تنش بر کیفیت بذر به مرحله وقوع تنش، ژنوتیپ، شدت و مدت تنش و شرایط مدیریتی وابسته است؛ بنابراین تفسیر پاسخ بذر بر اساس یک شاخص یا مرحله واحد کافی نیست. راهبردهای نوین شامل اصلاح ژنتیکی و ویرایش ژنوم، پرایمینگ و بیوپرایمینگ، پوشش‌دهی زیستی بذر با میکروارگانیسم‌های محرک رشد، نانوپرایمینگ، مدیریت دقیق آب و خاک و کاربرد بیواستیمولانت‌ها ارزیابی شده‌اند. این راهبردها ظرفیت قابل‌توجهی برای کاهش آسیب‌های ناشی از تنش و حفظ کیفیت فیزیولوژیک بذر دارند؛ اما اثربخشی آن‌ها به گونه، ژنوتیپ، نوع تنش، شرایط محیطی و مقیاس اجرا وابسته است. در مجموع، تولید بذر در شرایط تغییر اقلیم باید از تمرکز صرف بر عملکرد کمی فاصله گرفته و به رویکردی یکپارچه حرکت کند که پایداری کیفیت، انطباق با معیارهای گواهی و سازگاری با شرایط اقلیمی متغیر را هم‌زمان تأمین نماید.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Abiotic Stresses, Seed Quality, and Seed Certification under Climate Change: An Integrated Framework for Resilient Seed Production

نویسندگان English

parisa sharifi
nima khaledi
research assistant professor, seed and plant certification and registration research institue
چکیده English

تنش‌های غیرزیستی از مهم‌ترین عوامل محدودکننده تولید بذر باکیفیت در شرایط تغییر اقلیم هستند و در مراحل تشکیل، رسیدگی و انبارمانی بذر، کیفیت نهایی آن را کاهش می‌دهند. پیامدهای این تنش‌ها شامل کاهش وزن بذر، قوه‌نامیه، بنیه گیاهچه، یکنواختی جوانه‌زنی، پایداری غشا و ماندگاری بذر است. سازوکارهای اصلی شامل برهم‌خوردن تعادل آب و هورمون‌ها، افزایش گونه‌های فعال اکسیژن و تنش اکسیداتیو، اختلال در انتقال مواد فتوسنتزی و پرشدن دانه، و تغییر در ذخایر کربوهیدراتی، پروتئینی و لیپیدی بذر می‌باشد در این مقاله مروری، ارتباط میان نوع، شدت و زمان وقوع تنش‌های غیرزیستی، پاسخ‌های فیزیولوژیک و بیوشیمیایی گیاه مادر و بذر، شاخص‌های کیفیت بذر و معیارهای گواهی بذر بررسی شده است. شواهد نشان می‌دهد اثر تنش بر کیفیت بذر به مرحله وقوع تنش، ژنوتیپ، شدت و مدت تنش و شرایط مدیریتی وابسته است؛ بنابراین تفسیر پاسخ بذر بر اساس یک شاخص یا مرحله واحد کافی نیست. راهبردهای نوین شامل اصلاح ژنتیکی و ویرایش ژنوم، پرایمینگ و بیوپرایمینگ، پوشش‌دهی زیستی بذر با میکروارگانیسم‌های محرک رشد، نانوپرایمینگ، مدیریت دقیق آب و خاک و کاربرد بیواستیمولانت‌ها ارزیابی شده‌اند. این راهبردها ظرفیت قابل‌توجهی برای کاهش آسیب‌های ناشی از تنش و حفظ کیفیت فیزیولوژیک بذر دارند؛ اما اثربخشی آن‌ها به گونه، ژنوتیپ، نوع تنش، شرایط محیطی و مقیاس اجرا وابسته است. در مجموع، تولید بذر در شرایط تغییر اقلیم باید از تمرکز صرف بر عملکرد کمی فاصله گرفته و به رویکردی یکپارچه حرکت کند که پایداری کیفیت، انطباق با معیارهای گواهی و سازگاری با شرایط اقلیمی متغیر را هم‌زمان تأمین نماید.

کلیدواژه‌ها English

abiotic stresses
climate change
seed quality
seed certification